نگاهی به نمایش «از خط زرد فاصله بگیرید»
به کارگردانی رضا رشادت به دور از تاریخ و واقعیت
پوریا گلشناس
این نمایش که بهتازگی در تالار اصلی تالار مولوی روی صحنه رفته است، نوعی تئاتر-مستند است که قرار است به ماجرای خودکشیهای متروی تهران بپردازد. نمایش بهطورکلی برگرفته از همین وقایع است و چند تکگویی نامرتبط را شامل میشود. اجرا با تکگویی یک راهبر قطار آغاز میشود که از تجربه هولانگیزش میگوید؛ هنگامی که کسی خودش را زیر قطاری انداخته است که او میرانده. این تکگویی، با وجود اینکه موقعیتی بهخودیخود جالب توجه و ایده بسیار جذابی برای این اجراست، چندان خوب نوشته نشده است. گذشته از این، بازیگر، نقش را بسیار بد میخواند. این مشکل نهتنها در این بازیگر، بلکه در بقیه بازیگرها تو چشم میزند. باقی نمایش تکگوییهایی باز هم نهچندان گیراست که افرادی که خودشان را کشتهاند یا بستگان آنها میخوانند. روراست باشیم: بازیگرها گویی که بهقدر بسنده آماده نیستند و از پس نقشهایشان که به اقتضای زمینه اجرا بسیار تکاندهنده و اثرگذار است، برنمیآیند. این اجرا متناسب با موضوعش عنصر حرکت میتواند در آن نقشی اساسی داشته باشد و چون روایتمحور جریاندار نیست، مؤلفه اجرائی مهمی به حساب میآید، در خود اجرا اما دقیقا برعکس، بازیگرها انگار اصلا آمادگی و هماهنگی لازم را برای حرکتها ندارند. مثلا ایده بسیار جالبی در اجرا هست که بازیگران به قصارهایی تبدیل میشوند که از روی خطوط میگذرند؛ ولی متأسفانه بازیگران این اجرا موفق نشدهاند از پس آن صحنه برآیند. در حرکتهایشان تردید و نابلدی تو چشم میزند و انگار با گروهی طرفی که هنوز آنچنان که بایسته است برای اجرا آماده نیستند. بهاینترتیب صحنههای تراژیک لوس از آب در میآمدند، حتی صدای برخی بازیگرها بهسختی به گوش میرسید و روند نمایش برای ما کسالتبار طی میشد. مشکل اما فقط در ایفای نقش بازیگران نبود، بلکه مسئلهای بهمراتب جدیتر نیز در کار است. روشن است که هیچیک از ما برای آگاهییافتن از اخبار جامعه به تماشای تئاتر نمینشینیم، یا حداقل صرف درجریانبودن اخبار دلیل مکفی اجرا نیست. اخبار، بهویژه وقتی مربوط به مرگ افراد بشرند، به قدر کافی تکاندهنده و هولناک هستند، چه رسد به آنکه درباره آدمهایی دلزده از زندگی باشد که خودشان را زیر قطارها میاندازند. در این هنگام پرسشها و مسائل بنیادینی در کار است. گویی شاهکارهای نمایشی همواره نحوی از دیگرساننگریستن را برای ما ممکن کردهاند و دریچههایی بدیع و بههمان اندازه عمیق را بهرویمان گشودهاند. در رابطه با خودکشی، گویی مسئلهای بهمراتب پیچیدهتر نیز در کار است، طوری که مثلا آلبر کامو - هرچند در اظهارنظری غلوآمیز- معتقد است مهمترین مسئله فلسفی خودکشی است. نمایش از آنرو که عنصری به نام خیال را در خود میپروراند؛ حتی زمانی که درباره وقایعِ واقعا رخداده حرف میزند، آنها را بهنحوی از خیال گره میزند و به همینرو یکجور هنر است. نمایش از تاریخبودن و از واقعیتبودن تن میزند. کار خود را نه در بازباره بازنماییکردن فاجعه، بلکه در فراروی از آن تعریف میکند و امر واقع را اینبار حقیقیتر برای ما بازمینماید. همانگونه که مرگ یزدگرد جنایت است، مهم اما در دیگرسان نگریستنِ در مرگ یزدگرد است. مثلا پرشمارند مسائلی که در رابطه با خودکشی میتوان پیش کشید. این پیشنهادن نگرشی تازه و دیگرگونه را موجب میشود. جالب اینکه این دقیقا کاری است که این اجرا از انجامش عاجز است، زیرا هیچوقت با تأمل در جهان نمینگرد. گمان میکنم حالا دیگر گزاف نگفته باشم اگر بگویم این دیگر تئاتر نیست؛ البته تئاتربودن امتیاز نیست، اما بلاهت هم مرز نمیشناسد. موضوع نمایش به خودی خودش تکاندهنده هست، اما اگر میپرسید چه چیزی بر اصل ماجرا که البته همگان از آن باخبریم میافزاید، باید بگویم هیچچیز جز قرائتی خودسرانه و سردستی از مرگ خودخواسته برخی افراد به ضمیمه خوشخیالپردازیهای خامدستانه تکگونویسی احساساتی که علت خودکشی آدمها را در چیزهایی نشان میدهد که در روزمرهترین حرفهای عامی نیز بازیافتنی است. آنجا که نمایش میایستد، گویی جایی بالادستانه است و میخواهد تماشاچی را با نصایحی تیز و طنزآمیز بنوازد، حالآنکه خود تا گردن در همان بلاهت عامیانه غوطه میخورد. بههمین خاطر آنجا که اظهارنظرهای مردم در فضای مجازی را دستمایه طنز میکند و گویی میخواهد شعار تعهد اجتماعی مبهمی را بوغ و کرنا کند، خودش نماینده همین کژفهمیهای سرسری است. پایان این نمایش فاجعهای به گمان من توهینآمیز بود. بازیگری در کمال ناباوری با اشکهایی چکانچکان از چشمها، تکگویی عجیبی خواند که به نحوی باورنکردنی موجب جاریشدن اشک از دیدگان برخی تماشاچیان نیز شد. در این صحنه با تکرار بسیار اغراقآمیز آنچه به وضوح تمام خود نیز میدانستیم فردی پیش از خودکشی حرفهایی تأثیرگذار بر زبان آورد که بسیار عجیب بودند؛ تلاشی نافرجام برای خلق موقعیتی تراژیک در وضعیتی که اساسا تراژدی امکانپذیر نیست، زیرا فهم مسئله بیشتر در سطح سریالهای تعلیمی تلویزیون است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.