|

در باره نمایش «گزارش یک مهمانی»

اگر که در وطن مانده بود!

محمدحسن خدایی

در انبوه روایات رسمی و شفاهی از انقلاب، می‌توان تاریخ‌نگارانی را مشاهده کرد که مدعای وفاداری تام‌وتمام به واقعیت دارند. آنان همان گزارشگرانی هستند که قرار است «گذشته» را با نوعی تفسیر به «تاریخ» قابل روایت، تبدیل کرده و با اکنونیت پیوند دهند، اما نمایش «گزارش یک مهمانی» که این روزها در سالن یک تماشاخانه نوفل‌لوشاتو بر صحنه رفته است، راه دیگری در پیش گرفته و بر ذهنی و خیالی‌بودن روایت خود، تأکید دارد. ماجرا از آنجا آغاز می‌شود که یکی از فیگورهای نام‌آشنای موسیقی قبل از انقلاب، به عوض خروج از کشور، با گزارش دختری جوان که عاشق اوست، در یک مهمانی، دستگیر شده و به‌تدریج جذب مناسبات دوران انقلاب می‌شود. او ازدواج می‌کند، به جبهه می‌رود، سرود انقلابی اجرا می‌کند، در دوران گشایش سیاسی و فرهنگی پس از دوم خرداد به مراکز دانشگاهی رفته و تدریس می‌کند، بعدها در فضای پرتنش سیاسی به خیابان می‌رود، از همسرش طلاق گرفته و با یکی از دانشجویان خود ازدواج می‌کند و در آخر عمر عزلت‌نشین به خارج از کشور مهاجرت کرده و در نهایت خودکشی می‌کند؛ روایتی فشرده از سوژه‌ای غایب و البته ذهنی که به میانجی کنش‌هایی که می‌توانست در رابطه با او اتفاق افتاده باشد، تاریخ معاصر روایت می‌شود. «گزارش یک مهمانی» معطوف به واقعیت است با سوژه‌ای غیرواقعی. تک‌گویی‌هایی که در تناسب تاریخی و محتوایی است با آهنگی که اجرا می‌شود. گو اینکه اجرای بعضی از آهنگ‌های خاطره‌انگیز دوران انقلاب و جنگ، با لحن و صدای فیگور نام‌آشنای موسیقی، واجد جذابیت و تازگی است. احسان حاجی‌پور در مقام نویسنده و کارگردان، بعد از نمایش پرفروش «معاشر»، این‌بار سوژه‌ای جذاب و البته حساسیت‌زا را انتخاب کرده که می‌تواند پیشنهاد تازه‌ای باشد برای مواجهه با گذشته‌‌ای که گویا سپری نشده است. حال می‌توان به میانجی لحنی مفرح و حتی ذهنی با گذشته روبه‌رو شد و به عوض روایتی مستند و تاریخی، امکان‌هایی را برشمرد که می‌توانست بر ما حادث شده باشد و تاریخی دیگر را بسازد. گزارش یک مهمانی، روایتی است شخصی، خیالی و به همان اندازه قابل باور در قیاس با واقعیت تاریخی. شیوه اجرائی مبتنی است بر تک‌گویی‌هایی که مخاطبان آن اغلب نامعلومند و نشانی از فقدان گفت‌وگو. در این تک‌گویی‌ها که قرار است نوری بتابانند بر سرگذشت سو‌ژه‌ای غایب، شخصیت‌ها چنان پرداخته شده‌اند که به خوبی تکثر طبقاتی، سیاسی و جنسیتی دوران معاصر را بازنمایی می‌کنند. در این تفاوت‌هاست که خودبسندگی شخصیت‌ها نمایان شده و به نوعی کلیت متکثر و متناقض جامعه معاصر بازتاب می‌یابد. می‌توان التهابات سیاسی، تغییرات زیباشناسی و حتی سیر تطور زبانی مردمان را به نظاره نشست. احسان حاجی‌پور با اتصال جزء به کل، تاریخ شخصی را در نسبت با تاریخ عمومی، حد می‌زند و تعین مادی می‌بخشد؛ فرایندی که مشارکت تماشاگران را به میانجی یادآوری و خاطره، برمی‌انگیزد و مستوجب همدلی و هم‌زبانی می‌شود. علاوه‌بر تک‌گویی شخصیت‌ها و اجرای آهنگ‌ها، بر صحنه تصاویر گرافیکی نقش می‌بندد که در نسبت است با روایت شخصیت‌ها. در این تصاویر گرافیکی، شخصیت اصلی چهره‌اش نمایان نیست؛ یک چهره که نمایان نمی‌شود و یادآور شبحی است که گویا توان کنش‌ورزی را از دست داده؛ شبحی که گویا در یک مهمانی شرکت داده شده تا گزارشی از آن ثبت و روایت شود. همه در رابطه با او حرف می‌زنند بی‌آنکه حضورش عینیت یابد. بیشتر به افسانه‌ای می‌ماند که میهمانان از او در ذهن ساخته‌اند تا خود را روایت کنند. یک داستان‌سرایی جمعی از فیگوری نام‌آشنا که اگر به مهاجرت تن نداده بود، شاید سرنوشتی این‌چنین پرماجرا از سر گذرانده بود. از این منظر، «گزارش یک مهمانی» را می‌توان ساحت خیالی مردمانی دانست که گذشته را می‌کاوند تا شاید ابژه میل خود را یابند و به میانجی او، تاریخ را از نو روایت کنند؛ تاریخی که پر است از شکاف‌ و تناقضات. در انتهای نمایش، شخصیت اخراجی از کمیته، همان که محسن افشانی نقش آن را ایفا می‌کند، ادعا دارد که تمامی ماجراهایی که تا به حال شنیده‌ایم دروغ بوده و ساخته و پرداخته ذهنیت اوست، اما می‌توان منطق او را در مقابل خودش علم کرد و به این نکته بشارت داد که روایت تو، یکی از بی‌شمار روایت‌هایی ا‌ست که می‌توان با آب‌وتاب بیان کرد و چندان در قیدوبند واقعیت تاریخی نماند. فقط باید بر صحنه حاضر شد و وانمود کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.