نقدی بر نمایش «سینما فلیک»
زوال کازابلانکا به روایت فلیک
علی علیخانی
طراح و کارگردان: محمدحسن معجونی نویسنده: آنی بیکر / مترجم: بهرنگ رجبی / ژانر: درام بازیگران: نوید محمدزاده، ستاره پسیانی (میهمان از گروه بازی)، حسین حسینیان، برنا انصاری خلاصه نمایش: سَم و رُز دختر و پسر جوانی هستند که مسئولیت نگهداری از یک سالن سینمای قدیمی به نام فلیک به آنها سپرده شده است. سم نظافتچی و رز مسئول آپاراتخانه فلیک است. در این بین رابطه عشقی بهنظر یکطرفهای که بیشباهت به عشقهای سینمایی نیست، از سوی سَم نسبت به رز وجود دارد. با استخدام جوان دانشجو و عشقِ فیلمی بهنام اَوری، به عنوان همکار سَم، اتفاقات جدیدی در روابط و سازوکارهایی که تا پیش از ورود او در فلیک جریان داشته، میافتد. این جمله که سینما وامدار تئاتر است کاملا صحیح، قابلقبول و کلیشهای است، اما سالهاست رابطه بین دو هنر قیدشده جادهای دوطرفه شده و بدهبستانهای آنها، مخاطبان خوره هر حوزه را به دیگری علاقهمند کرده است. نمایش فلیک یکی از نمایشنامههایی است که در بستر یک روایت مربوط به سینما، گوشهای از رنگ و لعاب هنر هفتم را به خاک صحنه میکشاند؛ نمایشنامهای که آنی بیکر آن را در سال 2013 نوشته و با همین نمایشنامه موفق به کسب جایزه پولیتزر سال 2014 در نمایشنامه درام شده است. دریافت این جایزه پشتوانه قابلقبولی برای اجرای آن در کشورمان محسوب میشود. به این مورد اضافه کنید فهرست عوامل نمایش را که برای فروش تضمینشده کار، مناسب به نظر میرسد. بروشور کار که مثلث سه بازیگر اصلی را در سیمای کاراکترهای فیلمهای نوآر دهه 40 میلادی تصویرسازی کرده را وقتی به صدای زمینه دیالوگهای کازابلانکا قبل از شروع اجرا پیوند بزنیم، شاهکلید ارجاعهای متن مشخص میشود. ولی اینبار با مثلثی عشقی همچون کازابلانکا با آن تم رمانتیک روبهرو نیستیم، بلکه با سه جوان قرن بیستویکمی با تمامی ویژگیها و آداب و رفتار امروزی مواجهیم. همین نکته باعث میشود با پیشرفت نمایش بیشازپیش مطمئن شویم که نه با یک اقتباس آزاد از کازابلانکا، بلکه با کاریکاتوری از فیلم کالت سینما روبهرو هستیم. ریک بلِین (هامفری بوگارت) را تصور کنید که در کازابلانکا و بهدور از دغدغههای جنگ جهانی در کافه خود نشسته و به تکنوازی پیانو سم (با شخصیت نمایش اشتباه نشود!) گوش میکند. این آرامش در تنهایی با حضور زوج ایلسا لاند (اینگرید برگمن) با شوهرش، ویکتور لازلو (پل هنرید) کاملا بههم میخورد؛ درست مانند سم و رز که در سکون و سکوت ملالآور عصر جدید، با حضور «اَوری» زندگیشان دچار تحول میشود. پس با بههمخوردن توازن عددی کاراکترها در حالت قبل و بعد از ماجرا، اولین سیمای کاریکاتوری تبیین میشود. به علاوه اینکه شهر پرشور آن روزهای کازابلانکا جای خود را به سینمای تقریبا متروک و رو به تعطیلی فلیک داده است. اما گلوگاه ارتباطی ظریفی همچنان بین شخصیتهای کازابلانکا و فلیک وجود دارد و آن هم عنصر مهاجرت است. در تمامی تاروپود کازابلانکا عنصر مهاجرت حضوری دائمی و فعال دارد. این عنصر در نمایشنامه در قالب شخصیت اَوری خودنمایی میکند. (در متن اصلی و اجراهای خارجی این شخصیت سیاهپوست است که در اجرای ایران این نکته دیده نمیشود). با پیشرفت داستان با خلقوخوی سه شخصیت اصلی داستان بیشتر آشنا میشویم. هرچند این آشنایی بسیار ساده و معمولی بوده و روایتهای هر پرده به صورتی نیست که ببینده را جذب و شیفته داستان خاص خود کند. در واقع هر سه شخصیت داستان بهشدت خاکستری هستند. از متن جامعه انتخاب شدهاند و هیچ عنصری از قهرمانی در وجود آنها نیست. همین موضوع از سویی باعث کسالت و ملال بیننده بهویژه در نمایشنامهای با سه شخصیت و مدتزمان حدودی دو ساعت میگردد و از سویی به زندگی عادی خصوصا طبقه متوسط و رو به پایین جامعه ما نزدیک میشود؛ مروری بر احوال شخصیتها، نوع نگاه و هدف آنی بیکر در پازل شخصیتپردازیاش، بیشازپیش مشخص میکند. 1. سم: (با بازی نوید محمدزاده، بازیگری محبوب و بااستعداد که بهخوبی توانسته هم در مدیوم تئاتر و هم در سینما شخصیتهای خاص خود را طراحی کند و زبان عصیانگر نسل دهه 60 باشد.) سم از طبقه پایین جامعه آمریکاست. 35ساله و مجرد. دانشگاهنرفته و بیان و رفتاری کاملا عامیانه دارد. در مواجهه با نیروی کار جدید، برای کار ساده خود اصولی میبافد و با بیان باجزئیات آنها سعی در بزرگنمایی کارش (نظافتچی سالن سینما) دارد. به دنبال ترفیع در کار خود است و سقف آرزوهای او آپاراتچی (تنها شغلی که بهجز کار خود میبیند) است. جامعه آدمهای او کوچک و کمتعداد است. در برخورد با اَوری که دانش سینمایی بالایی دارد، سرخورده شده و سعی در تخریب شخصیت اَوری با برچسبهای منتقد بوگندو و... دارد. عشق او به رز هیچ شباهتی به فیلمهای رمانتیک کلاسیک ندارد و بروز عشق او با عصبانیت و ناهنجار است. در عین اینکه منتقد رفتار مردم در سالنهای سینماست، در سالن سینما دقیقا همان رفتار را انجام میدهد. (این نمونه بسیار در کشور خودمان هم به چشم میآید. بارها کسانی را دیدهام که از بیشخصیتی هموطنان ناراضیاند، اما همان اشخاص به کوچکترین قواعد اجتماعی مانند صف احترام نمیگذارند). از خانواده خود گریزان است. نمود این رفتار در پنهانکردن برادر عقبماندهاش نزد رز و انتقاد او از رفتار مادرش در عروسی برادرش مشهود است. برای او سینمای آپاراتی و دیجیتال فرقی ندارد. 2. رز: (با بازی خوب ستاره پسیانی که اینبار در بیان دیالوگها با صدای بلند و در حین گریه موفقتر از کارهای قبلی خود ظاهر شده است). دختری از طبقه متوسط و رو به پایین که با خوشیهای عادی و ساده خود در حال گذراندن زندگی است. در گذشته به سینما یعنی کار خود علاقه داشته اما حالا دیگر سینما نمیرود و فیلم نمیبیند. دزدی از صاحب سینما را شرعی و منطقی جلوه میدهد و آن را سنتی همیشگی میداند، ولی به محض گیرکردن در مخمصه کار خود، دست به توجیهاتی غیراخلاقی و کورکورانه میزند. در روابط با جنس مخالف بهدنبال شناخت خود است. رمانتیک نبوده و خیلی بیمقدمه اسیر کششهای جنسی در مقابل اَوری میشود. 3. اَوری: (با بازی حسین حسینیان که تجربه موفق دیگری در کارنامه این بازیگر خوب تئاتری محسوب میشود). جوانی مهاجر و متفاوت از دو شخصیت دیگر است. از خانوادهای متوسط و تحصیلکرده آمده و خود دانشجوی یکی از دانشگاههای معتبر ایالت است. عاشق سینماست؛ شاید همین عشق او را به تنها سالن آپاراتی شهر کشانده است. منتقد سرسخت سینمای دیجیتال و فیلمهای روز است و اعتقاد دارد بعد از «پالپفیکشن» فیلم خوب دیگری ساخته نشده است. اعتراف میکند که خودکشی کرده است؛ خودکشیای که شاید از بیهویتی ایجادشده در بطن جامعه آمریکا نشئت گرفته است؛ از بیگانگیای که اَوری با سایر افراد جامعه حس میکند؛ از سمتوسویی که جامعه در حال گذار به آن است و عشق او، یعنی سینما را نشانه گرفته و به زعم او در حال نابودی آن است. از طرفی به اضطراب و پریشانی روحی مبتلاست و همین امر باعث میشود در صحنه آپاراتخانه که با رز تنها شود، دچار هیجان شده و عنوان کند در ارتباط با جنس مخالف دستپاچه شده و به عشقش یعنی سینما پناه میبرد. او زخمخورده عصر دیجیتالی است و با تعریف داستان مادرش و نقش فیسبوک در ترک او، مصداق مخالفتش را به بیننده نشان میدهد. نماد خفیفی از روشنفکری در جامعه امروز آمریکاست. فوبیای دیدن مدفوع دیگران را دارد؛ فوبیایی کاملا سمبولیک، بهویژه در صحنهای که او در مواجهه با مدفوع شستهنشده در دستشویی سینما دچار حالت تهوع شده و سم میگوید این کار من است که هم آن مدفوع و هم استفراغ تو را بشویم! در گیرودار روابط ساده و بیهیاهو این سه شخصیت اتفاق مهمی در حال رخدادن است؛ تبدیل سینمای آپاراتی به سینمای دیجیتال که با فروش آن به مالکی جدید محقق میشود. این نقطهعطف، بزنگاهی است که جهتگیری شخصیتها، روابط آینده آنها را شکل دهد. درست در جایی که ریک در کازابلانکا با جوانمردی، ایثار و ازخودگذشتگیاش زندگی ایلسا و ویکتور را نجات میدهد، سم و رز با خودخواهی و بیرحمی، از زیر بار دزدی از دخل سینما که به اَوری نسبت داده شده است، شانه خالی میکنند. سم و رز به طبقه اجتماعی اَوری تعلق ندارند (در خواندن فال مشخص شد که سم و رز متولد ماه شیر هستند و اَوری متولد ماه بز) و در برخورد با او خود را محق میدانند. این همان دیدگاهی است که میگوید در جوامع امروزی خودت را نجات بده و برو. از همینرو وقتی سم را جایگزین ریک در کازابلانکا کنیم، مطمئنا تصمیمگیری او متفاوت است و با ایلسا (رز) فرار کرده و ویکتور (اَوری) را در مخمصه تنها میگذارد. هشدار آنی بیکر به جامعه آمریکا و در بعدی کلانتر جامعه انسانی در دو نکته کاملا جدی است. اول اینکه اگر به کاری که میکنیم عشق نورزیم و در مقابل جریان تغییرات فزاینده روزافزون و بیقاعده نظام سرمایهداری مقاومت نکنیم، بهمرور به عناصری بیحاصل و سرخورده مانند سم و رز تبدیل میشویم. او در پایان نمایشنامه، اَوری را در قالب یک قهرمان امروزی، برای نجات آپارات به فلیک میفرستد. اَوری از آینده کاری خود و رؤیاهایی که در سر دارد میگوید و در مقابل سم حتی قادر نیست بهدرستی مفهوم عشق و عاشقشدنش را به اَوری گوشزد کند. در این صحنه اَوری یاد دو شخصیت را زنده میکند؛ یکی شخصیت توزنباخ در نمایشنامه «سه خواهر» چخوف که عاشق ایرینا، خواهر کوچک خانواده است و در دوئل با سولنی بر سر عشقش کشته میشود. کاراکتر دوم هم شخصیت هانتای پیر در «تنهایی پرهیاهو»، رمان شاهکار بهومیل هرابال که در آن هانتا پس از آمدن ماشینهای جدید پرس، از کار بیکار میشود؛ چون کارکردن با ماشینهای جدید آن عشق ماشین پرس خود او را ندارد. هشدار دوم نویسنده در واقع اضمحلال و نابودی تدریجی کیفیت اخلاق و روابط انسانی است. او در جایجای متن، ساختار رمانتیک فیلمهایی مانند کازابلانکا را با تصویرسازیهای فیلم مالنا و روابط بین شخصیتهایش به هجو میکشد؛ نکته هوشمندانهای که در نام اثر هم به چشم میخورد. فلیک نامی است که بهلحاظ لغوی هم معنای تلنگر را میدهد، هم به معنای سالن سینماست. آخرین تصویر کاریکاتوری کازابلانکا صحنه آخر نمایش است؛ جایی که در نور کم سینما که بهشدت شبیه تاریکی باند فرودگاه در کازابلانکاست، اَوری برای نجات عشقش، آپارات کهنه سینما، آمده است. کاری که هانتا در «تنهایی پرهیاهو» نتوانست انجام دهد، اَوری انجام میدهد و با رؤیای آیندهای متفاوت سم و رز شبیه به هم را تنها میگذارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.