|

گفته‌ها

جایگاه فلسفه در دانشگاه است کریم مجتهدی: فلسفه هم در غرب و هم در ایران، پیش از هر چیزی، فعالیتی دانشگاهی یا حوزوی است. فلسفه به‌طور مستقیم با مردم عادی و کوچه‌وبازار در ارتباط قرار نمی‌گیرد و تنها می‌کوشد فیلسوفان را طرف خطاب خود قرار دهد. فیلسوفان الزاما شهرت عامه ندارند و تنها در میان اهالی فلسفه شناخته می‌شوند. اما مسئله‌ای که موجب می‌شود فلاسفه شهرت روزمره پیدا کنند درگیرشدن آنها با مسائل سیاسی است. واقعیت این است که جایگاه پرداخت به مسائل سیاسی در رسانه‌هاست. براین‌اساس، چنان‌چه فیلسوفی در مورد موضوعی سیاسی واکنشی اعم از موافقت یا مخالفت نشان دهد، به روزنامه‌ها و به «فضای رسانه‌ای» کشیده می‌شود و به‌تدریج در میان عامه شهرت می‌یابد. این در حالی است که هم فیلسوفان و هم نفس فلسفه نمی‌تواند شهرت عامه داشته باشد جز اینکه با مسائل سیاسی توأم شود. برای مثال، هایدگر از جمله متفکرانی است که در دوره‌ای تب آن نه‌تنها در جامعه ما که در تمام جهان بالا گرفت و هنوز هم تا حدی این جریان وجود دارد. کتاب‌های بسیاری از او ترجمه شد و محور بسیاری از رساله‌ها و پایان‌نامه‌ها قرار گرفت. اما آیا تمام شهرت او به دلیل آرای خاص او در فلسفه بود؟ بی‌شک چنین نیست. ذکر این نکته نیز ضروری است که هایدگر یک متفکر بزرگ و مبتکر است و کل تاریخ فلسفه را با ضوابط جدیدی مورد قضاوت دوباره قرار داده، به‌طوری‌که می‌توان گفت فلسفه با هایدگر معنای تازه‌ای یافته است. اما همه اینها، دلیل شهرت او در میان مردم نیست. هایدگر وقتی استاد دانشگاه بود، عملا به حمایت از نظام سیاسی و دولت وقت آلمان برخاست و همین امر عامل شهرت او شد. منظور این است که فلاسفه شهرت‌شان را از رسانه‌ها و مطبوعات دارند نه از دانشگاه. وقتی از مرز دانشگاه به مرز رسانه‌ها و به‌ویژه روزنامه‌ها پا می‌گذارند، برای مردم جذابیت می‌یابند. اما وقتی در مورد مباحث تخصصی‌شان چیزی می‌گویند حتی اگر بسیار مهم و تأثیرگذار هم باشد، چون به فضای رسانه‌ای کشیده نمی‌شود، چندان هم مورد اقبال عمومی واقع نمی‌شود. براین‌اساس، نباید فلاسفه را بر اساس شهرت ظاهری‌شان قضاوت کرد. استاد هایدگر، یعنی هوسرل، شاید به‌مراتب نوآوری‌های بیشتری در زمینه فلسفی داشته باشد اما چون خود را به سیاست گره نزد، چندان هم شهرت نیافت. واقعیت این است که وقتی فلسفه از زمینه تخصصی‌اش کاسته شود، به کوچه و بازار می‌آید و اصالت علمی خود را از دست می‌دهد، جایگاه فلسفه در دانشگاه است و دانشگاه باید شخصیت علمی خود را حفظ کند.

تداوم اندیشه در گرو نقد سیاوش جمادی: اقبال یکباره به یک فیلسوف خاص چندان در جامعه ما موضوعیتی ندارد، چراکه جامعه ما اساسا کتابخوان نیست. تنها اقلیت نادری داریم که کتاب را جزو ملزومات زندگی خود می‌دانند و این اقلیت هم عموما به طبقه متوسط تعلق دارند. اما در خصوص اینکه چرا این طبقه کتابخوان به‌یکباره به یک متفکر خاص توجه نشان می‌دهد و تب یک فیلسوف در جامعه بالا می‌گیرد، باید گفت که گاه چند مترجم تشخیص می‌دهند که یک متفکر غربی مسائلی را مطرح کرده که برای آن زمان جامعه ما بسیار قابل تأمل است و اندیشه او می‌تواند در حل و درک مسائل آن روز جامعه ما راهگشا باشد. این‌گونه مترجم‌ها، خود سوژه‌هایی هستند که اتفاقا بیشتر هم فکر می‌کنند و می‌کوشند خودآئین و مستقل عمل کنند تا اینکه تابع جریان باشند. این خودآئینی باعث می‌شود تا دیگران را هم در آنچه مهم تلقی کرده‌اند سهیم کنند. ازاین‌رو، آرای یک متفکر در زمان مشخصی رواج پیدا می‌کند و ممکن است بعد از مدتی نیز به فراموشی سپرده شود. در زمینه فلسفه باید گفت فیلسوفانی که در ایران مورد توجه قرار گرفته‌اند اغلب زمانمند نبوده‌اند. به‌عنوان‌مثال، نیچه زمان ندارد و همواره تفسیر می‌شود، گویی هرقدر زمان می‌گذرد به او توجه بیشتری می‌شود. پژوهشگران پدیدارشناسی، برخلاف افرادی که از پایان پدیدارشناسی سخن می‌گویند، معتقدند، پدیدارشناسی در زمانه ما از نو متولد می‌شود. اینکه متفکری خاص مدتی مورد توجه قرار می‌گیرد و بعد متفکر دیگری جای آن را می‌گیرد، امری منفی تلقی نمی‌شود. در خود اروپا نیز کمابیش همین‌طور است چون تداوم اندیشه به نقد بستگی دارد. به این معنا که متفکری مسائلی را مطرح می‌کند، این مسائل مورد بحث و کاوش و البته اقبال قرار می‌گیرد، اما پس از مدتی متفکر دیگری ظهور می‌کند و آرای متفکر پیشین را به‌طور بنیادین به نقد می‌کشد و خود جایگزین او شده و کانون توجه اهالی اندیشه می‌شود. چون در ایران این تداوم اندیشه و نقد وجود ندارد، چنان به نظر می‌رسد که گویی عده‌ای خوشه‌چینی کرده‌اند و متفکرانی را معرفی کرده‌اند که هیچ ارتباطی با مسائل جامعه ما ندارند. اما حقیقت ماجرا چیزی جز سیر تداوم اندیشه نیست. منبع: ایران‌آنلاین

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.