|

جامعه‌شناسی زندگی دیوانی

یا کارمند هستید یا دست‌کم هفته‌ای چند بار با کارمندان برخورد دارید. کارمند در جوامع مدرن واژه آشنا و فراگیری است. تصور عمومی او را کسی می‌داند که مستخدم یک اداره یا یک سازمان اداری دولتی است و شخصیت و زندگی خاص خود را دارد، از ساعت خواب تا تیپ لباس، خلق‌وخو، شکل کلام و نحوه رفتار. اگرچه واژه کارمند منحصرا درباره سازمان‌های دولتی به کار نمی‌رود، عموما چنین برداشتی از آن وجود دارد. مردم عادی یا به عبارتی دیگر مراجعان ادارات آنها را مجموعه انعطاف‌ناپذیری می‌دانند که همیشه دور از دسترس‌اند، ادای مقرراتی‌ها را درمی‌آورند و حتی گاه سنگدل به نظر می‌رسند. مع‌الوصف، با توجه به رفتارهای متنوع ادرای در دولت‌های مختلف، کارمندان نیز یک شکل نیستند: از کارمندانی که نچسب و مقرراتی‌اند و صرفا دنبال ترفیع مقام هستند تا کارمندانی که صمیمی و آسان‌گیرند و علاقه زیادی به خدمت دارند و حتی عده‌ای که در میان این دو سر طیف سرگردانند. به نظر می‌رسد جداکردن کارمندان از زمینه سیاسی و اجتماعی‌شان و قضاوت آنها با اتکا به فهم عرفی برخوردی شتاب‌زده است. به‌تازگی انتشارات علمی و فرهنگی کتابی منتشر کرده که مدعی است پژوهش‌های متعدد تصدیق می‌کنند که کارمندان واقعا آن چیزی نیستند که مردم عادی تصور می‌کنند، با‌این‌حال نویسنده تأکید می‌کند توضیح این تفاوت بسیار دشوار است، زیرا اطلاعات ما درباره جامعه‌پذیری دیوانی بسیار ناچیز است. جامعه‌پذیری دیوانی یعنی فرایندی که به‌واسطه آن افرادی که به بخش عمومی وارد می‌شوند دانش، برداشت‌ها و رفتارهایی را در خود توسعه می‌دهند که برای فعالیت به‌عنوان کارمند بدان‌ها نیاز دارند. نویسنده اذعان دارد اگرچه درباره نحوه کار و اندیشه کارمندان چیزهایی می‌دانیم، درباره اینکه چگونه آنها در سازمان‌هایشان اجتماعی می‌شوند اطلاعات زیادی در دسترس نیست. دشوار بتوان گفت چگونه کارمندان شخصیت‌های اداری خود را توسعه می‌دهند و گرایش‌های روانی و ساختارهایی که آنها برای رسیدن به شناختی از خود و کارشان استفاده می‌کنند کدام‌اند. بنابراین پای پرسش‌های بسیاری به میان می‌آید، از جمله اینکه عوامل بیرونی تا چه حد به شخصیت کارمند شکل می‌دهند؟ کارکردن در اداره تا چه حد به پرورش گرایش‌های خاص منجر می‌شود؟ و سؤالاتی ازاین‌دست. پرسش‌هایی که زاخاری اوبرفيلد می‌کوشد در کتاب «جامعه‌پذیری دیوانی» به آنها پاسخ دهد. او پاسخ به این پرسش‌ها را مهم می‌داند چون مقامات منتخب (سیاسی) و مدیران دولتی مسئولیت اجرای طیف وسیعی از خدمات را به ادارات واگذار می‌کنند. در نظر نویسنده، شاید در حرف این رابطه ساده به نظر برسد، ولی در واقع این فرایند بی‌نهایت پیچیده‌ای است و آزادی عمل قابل ملاحظه کارمندان یکی از اصلی‌ترین عناصری است که بر این پیچیدگی می‌افزاید. اگر مقامات منتخب قوانین را تصویب می‌کنند و مقامات منتصب (مدیران دولتی) درباره نحوه دستیابی به اهداف، دستورالعمل‌های لازم را به کارمندان می‌دهند، در نهایت کارمندان هستند که درباره معنای قوانین و نحوه اجرای آنها در عمل تصمیم می‌گیرند. نویسنده نتیجه می‌گیرد درک درست سیاست‌های عمومی نیازمند مطالعه این موضوع است که کارمندان چه کسانی هستند و چگونه ساخته می‌شوند؟ این کتاب برای مطالعه جامعه‌پذیری دیوانی، به تحلیل داده‌های طولی‌ای می‌پردازد که از سال 2006 تا 2008 در یکی از شهرهای بزرگ آمریکا جمع‌آوری شده است. شهری که این پژوهش در آنجا صورت می‌گیرد از نظر مردم‌شناختی شبیه سایر شهرهای بزرگ آمریکاست. از نظر سیاستی نیز این شهر نه پیشرو است و نه عقب‌مانده. اگرچه طرح پژوهشی این کتاب محدودیت‌های قابل توجهی دارد، با توجه به داده‌های کمی و کیفی که ارائه می‌دهد، برای کاوش درباره جامعه‌پذیری دیوانی مفید به نظر می‌رسد. این کتاب با کاوش درباره تحولاتی که دو مجموعه از کارمندان دون‌پایه، یعنی افسران پلیس و مددکاران اجتماعی، در دو سال اول استخدام پشت سر می‌گذارند، به این موضوع می‌پردازد. همچنین کتاب به بررسی یک منازعه‌ مهم می‌پردازد، یعنی فرضیه‌های رقیبی که ریشه در دیدگاه‌های نهادی و خلقی دارد. به‌علاوه با کاوشی که در شخصیت‌های اداری کارمندان کهنه‌کار می‌کند، تحلیل‌هایی تجربی ارائه می‌دهد. نویسنده به کمک این کارمندان به الگوهایی از تفکر در هر سازمان پی می‌برد که کارمندان مجرب را متحد می‌کند. پس از کارمندان کهنه‌کار نوبت به کارمندان جدیدالورود می‌رسد که در دو سال اول خدمت به سر می‌برند و نویسنده می‌کوشد هویت‌های اداری و نیز شخصیت اداری‌ آنها را بررسی کند. نکته جالب درباره کارمندان جدیدالورود این است که شواهد موجود نشان می‌دهد آنها بخش اعظم شخصیت اداری خود را پیش از ورود به سازمان شکل می‌دهند. بنابراین بخش اعظم کار سازمان‌‌ها برای حفظ و تداوم موجودیت خویش به انتخاب‌های فردی بستگی دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.