نگاهی به کتاب«کیفیت زندگی»
درباره معناي زندگي خوب
گروه اندیشه: وقتي درباره ثروتمندبودن يك ملت يا ناحيهاي خاص از جهان و درباره كيفيت زندگي ساكنان آن تحقيق ميكنيم اين مساله مطرح ميشود كه چگونه ميتوان آن را تعيين كرد و چه ملاكهايي واقعا با «كاميابي» انسان مرتبطند و چه چيزي زندگي فرد را براي او به زندگي مطلوب تبديل ميكند؟ اگر به اين پرسشها از منظرهاي مختلف نگريسته شود ميتواند به پاسخهاي متنوع و متعددي بينجامد كه كار سياستگذاري اجتماعي و اقتصادي را دشوار کند. اين دشواري زماني بيشتر ميشود كه بخواهيم به الگوهاي زيستي مختلف مردم، فرهنگها و سنن متعدد و متكثري توجه كنيم كه اين سياستها بايد ناظر به آنها تدوين شود. معناي «كيفيت زندگي» همواره از جمله دغدغههاي ذهني مشترك فلاسفه و اقتصاددانان بوده است. در سطح كلان اقتصاددانان با مقياس خام درآمد سرانه به مثابه شاخص رفاه بشر سروكار دارند ولي پرسشهاي متعددي در اين زمينه وجود دارد كه نياز به تحقيق و پژوهش بيشتر دارد. در سطح خرد هم مقوله بيشينهكردن فايده فرد زيربناي بخش اعظمي از نظريه اقتصادي مرسوم را تشكيل ميدهد. در اينجا دو پرسش مطرح ميشود: آيا فايده را ميتوان اندازه گرفت؟ و آيا فايده آن پارامتري است كه بايد در ارزيابي كيفيت زندگي انسان اندازهگيري شود؟ فیلسوف معاصر، مارتا نوسبام و اقتصاددان معاصر، آمارتيا سن از دهه 1980 پژوهشهاي مهم و جديدي را در پيوند اقتصاد توسعه و فلسفه اخلاق انجام دادند. این دو متفکر بر این عقیدهاند که گرسنگی، محرومیت و فقر جهانی نه تنها نمایانگر شکست علمی، فنی و سیاسی بلکه نمایانگر شکست اخلاقی و مفهومی است. «اخلاق توانمندی»، ماحصل اين مطالعات، چشمانداز هنجاری جدیدی به نظریه و عمل توسعه بینالمللی میگشاید. كتاب «کیفیت زندگی» مقالات برگرفته از همايشي است كه در 1988 در هلسينگي برگزار شد و برگزاركنندگان آن مارتا نوسبام و آمارتيا سن بودند. نويسندگاني كه مقالاتشان در اين مجموعه گردآوري شده همگي بر اين نظرند كه به پيچيدگيهاي فراوان حوزه رفاه بايد توجه كرد و در كنار بهرهگیری از اقتصاد و جامعهشناسي و روانشناسي بايد از ابزارهاي فلسفي - هم فلسفه علم و هم فلسفه اخلاق - براي يافتن راهحلهايي كه شمول گسترده دارند مدد گرفت تا اولا به دام آنچه نسبيتباوري محض ناميده ميشود نيفيتم، و ثانیا به بهانه اين پيچيدگيها از منافع و اهميت سياستگذاري در حوزه رفاه چشم نپوشيم. اين كتاب اخيرا با ترجمه حسن فشاركي كه پيش از اين برخي از ديگر آثار مهم آمارتيا سن از جمله «اخلاق و اقتصاد»، «برابري و آزادي» و «توسعه و آزادي» را به فارسي برگردانده بود وارد بازار نشر شده است. در ابتداي كتاب مقدمهاي از سن و نوسبام آمده كه محورهاي مورد بحث در مقالات كتاب را توضيح ميدهد. كتاب به دو بخش كلي تقسيم شده است، مقالات بخش اول به مسائل نظري حوزه رفاه همچون كاميابي و ملاكهاي مناسب جهت ارزيابي كيفيت زندگي ميپردازند و مقالات بخش دوم درباره نحوه اجراي اين ملاكها در بطن سنتهاي مختلف و پرهيز از افتادن به ورطه نسبيتگرايي است. بعد از هر مقاله، يادداشت كوتاهي در شرح و نقد مقاله مذكور آمده است. زندگيها و توانمنديها کتاب «کیفیت زندگي» در حقيقت بسط و تكميل ايدههاي جان رالز و بررسي تغییراتی است كه بعد از انتشار كتاب «نظريهاي در باب عدالت» در اين حوزه صورت گرفته است. انتشار كتاب «نظريهاي در باب عدالت»، در سال 1971، نقطه عطفي در فلسفه سياسي معاصر بود. پيش از انتشار اين كتاب، فلسفه سياسي تحت سيطره فايدهباوري قرار داشت، نظريهاي كه اهداف سياستگذاري اجتماعي را بيشينهكردن رفاه ميداند. فايدهباوري داراي دو ويژگي است كه رالز ناقد آنها بود. نخست خصلت كلگرايانه آن بود، يعني بيتوجهياش به الگوي توزيع رفاه، كه به معناي آن است كه نابرابري در توزيع رفاه هيچ نيازي به تبيين ندارد. دوم اينكه رالز مخالف اين پيشفرض فايدهباوري بود كه رفاه جنبهاي از وضعيت بشر است كه شايسته هنجارگذاري است. رالز برابري را جايگزين كلنگري و موهبتهاي اوليه را جايگزين رفاه كرد و معتقد بود بايد ارزيابي هنجاري را با شناسههايي جديد (موهبتها به جاي مقادير رفاه) و تابعي جديد (برابري به جاي كلنگري) انجام داد. رالز تحليل خود را با تفاوت موجود ميان نظريات سياسي ليبرالي و غيرليبرالي شروع ميكند. در نظريه ليبرالي، هدف دولت آن است كه اجازه دهد هر شهروندي دريافت خود را از «امر نيك» دنبال كند. در نظريه غيرليبرالي، دريافت خاصي از امر نيك از لحاظ فلسفي تثبيت ميشود و هدف دولت عبارت است از تحققبخشيدن به آن دريافت. رالز اشاره ميكند كه فايدهباوري كلاسيك، دقيقا نوعي نظريه غيرليبرالي است، زيرا نيكبودن حداكثر ساختن لذت را بهمثابه حقيقتي فرض ميكند كه هم از لحاظ فلسفي تثبيت شده و هم ميتواند خط مشي سياسي را توجيه كند. نظريه ارسطويي كه هدف دولت را تعليم و تربيت شهروندان براي يك زندگي بافضيلت ميداند يا نظريه ماركسيستي كه هدفش شكوفايي انسان است، نيز جزو نظريههاي غيرليبرالياند. اين نظريهها دريافت خاصي از زندگي خوب دارند، دريافتي كه هم بتواند تثبيت شود و هم بتواند اعمال زور توسط دولت را توجيه كند. رالز در مقابل به تعريف نظريهاي ليبرالي ميپردازد كه تكثر دريافتهاي متفاوت و مخالف، و حتي غيرقابل مقايسه، از امر نيك را مجاز ميداند. مقالات جرالد كوهن و آمارتيا سن در بخش اول درباره «رويكرد توانمندي» است كه سن آن را طرح كرده است. زندگي يك فرد را ميتوان تركيبي در نظر گرفت از «اعمال» و «بودن» كه به طور كلي «عملكردها» ناميده ميشود. اين عملكردها از موضوعاتي ابتدايي همچون برخورداري از تغذيه خوب و سالمبودن آغاز ميشوند و تا اعمال پيچيدهاي همچون داشتن عزت نفس، حفظ كرامت انساني، مشاركت در زندگي اجتماعي و غيره ادامه مييابند. توانمندي هر فرد به تركيبهاي بديل گوناگوني از عملكردهايي بر ميگردد كه او ميتواند هر يك از آنها را انتخاب كند. توانمندي شخص، به اين معنا، با آن آزادي كه او در انتخاب اين يا آن شيوه زندگي دارد همخوان است. كوهن به اين بحث ميپردازد كه چرا بايد در اين جهت حركت كرد و نه در جهت پذيرش معيارهاي سنتي مثل درآمد، فايده، منابع و موهبات اوليه. اما در پايان ميپرسد آيا اين انگاره آزاديگونه از توانمندي دقيقا همان بديلي است كه ما به دنبال آن هستيم؟ او چند رويكرد ديگر، از جمله محاسبات فايدهگرايانه، تاكيد جان رالز بر موهبتهاي اوليه و استفاده رونالد دوركين از منابع را نيز بررسي ميكند و به نقد ميكشد. دغدغه كوهن بيشتر برابري است: آن چيزي كه افراد بايد به ميزان برابر از آن داشته باشند تا به معناي مورد نظر برابريطلبان با هم برابر باشند چيست؟ وي در اين مقاله به نقد ديدگاههاي رالز و سن پرداخته و پاسخ خود را مطرح ميكند. او معتقد است برابري بايد در دسترسي به «مزيت» باشد. مزيت هم رفاه را در برميگيرد و هم منابع را، و هم هر چيز ديگري را كه ممكن است ما «وضعيت مطلوب شخص» بناميم. بيان اين مطلب كه مردم بايستي در دسترسي به مزيت برابر باشند، بر اساس نظر كوهن، بدين معناست كه بگوييم هر وضعيت غيرارادي نامطلوب - وضعيت نامطلوبي كه يا ما آن را انتخاب نكردهايم يا آنكه نميتوانيم با كمك نيروي اراده بر آن فائق شويم - يا بايد از بين برود يا جبران شود. در مقاله دوم، آمارتيا سن رويكرد توانمندي و منطق آن را توضيح ميدهد و همچنين ميكوشد به انتقاد كوهن و برخي انتقادهاي ديگر كه از گوشه و كنار بر نظريه او وارد شده پاسخ دهد. سن کیفیت زندگی شخص را بر حسب توانمندیهای او ارزیابی میکند. توانمندی از منظر آمارتيا سن عبارت است از توانایی یا امکان انجام کاری یا بودن در وضعیتي خاص (به زبان فنیتر دستیابی به عملکردهایی خاص). عملکردها به چهار دسته همپوشان تقسیم میشوند كه سن آنها را به ترتیب آزادی خوشزیستی، دستاورد خوشزیستی، آزادی کنشگری و دستاورد کنشگری مینامد. توانمنديهاي ما عبارتاند از امكانات بالقوه ما براي دستيابي به همه اينها. ديدگاه سن، همچون ديدگاه كوهن، از نظريهاي در باب آن نوع ارزش كه بايد مورد نظر برابريطلبان باشد آغاز ميكند. انسانها بايد از حيث توانمنديهايشان، يا دستكم توانمنديهاي پايهايشان، باهم برابر باشند. اما سن در بحث خود مقياسي نيز براي اندازهگيري اهداف مورد نظر فراهم ميكند. رويكرد توانمندي به مزيت شخص، با ارزيابي مزيت او در چارچوب توانايي واقعي فرد در دستيابي به عملكردهاي ارزشمند گوناگون به مثابه بخشي از زيستن، سروكار دارد. همين رويكرد به مزيت اجتماعي - براي ارزيابي كلنگرانه و همچنين براي گزينش نهادها و سياستگذاري - مجموعه توانمنديهاي فردي را برسازنده بخش محوري و اجتنابناپذير پايگاه اطلاعاتي اين ارزيابي ميداند. این رویکرد، در واقع چشمانداز زندگی را ترکیبی از انواع انجامدادنها و بودنها میداند و کیفیت زندگی را بر حسب توانمندی دستیابی به عملکردهای باارزش ارزیابی میکند. مقالات رابرت اريكسون و اريك آلارت به برخي روشها و راهبردهاي اندازهگيري كيفيت زندگي میپردازند كه از سالها پيش توسط دانشمندان علوم اجتماعي كشورهاي اسكانديناوي به كار برده شدهاند. رويكرد آنان شباهت زيادي به رويكرد مبتنيبر عملكردها و توانمنديها دارد. شيوههاي اندازهگيري عملي مورد استفاده آنان نیز ارتباط آشكاري با كاربرد رويكرد توانمندي سن دارد. بنيانهاي فلسفي رويكرد توانمندي مؤيد روشهايي است كه كشورهاي اسكانديناوي به كار گرفتهاند و درعين حال رهنمودهايي براي تعميم و گسترش آنها فراهم آوردهاند. در حاليكه رويكردهاي سوئدي و فنلاندي تفاوتهاي بارزي با هم دارند اما در عدم تاكيدشان بر ثروت و فايده و در تاكيدشان بر شيوههايي كه مردم با تمسك به آنها ميتوانند در حوزههاي گوناگون كاركرد داشته باشند توافق دارند و اصرار ميورزند كه هر نوع معيار مطلوب كيفيت زندگي بايد معياري چندگانه باشد و مولفههاي متمايز غيرقابلتقليل به يكديگر را به رسميت بشناسد. تحقيق جامع دان بروك درباره معيارهاي كيفيت زندگي در حوزه مراقبت سلامت، علاوه بر مسائل ديگر، همگرايي ديگري را نشان ميدهد، زيرا پزشكان و فلاسفهاي كه در جستوجوي بهترين شيوه ارزيابي كيفيت زندگي بيماران هستند بيش از پيش به فهرستي از توانمنديهاي كاركردي روي آوردهاند كه بيشباهت نيست به آنچه در ادبيات مربوط به توانمندي و در نظر و عمل دانشمندان علوم اجتماعي كشورهاي اسكانديناوي پيشنهاد ميشود. حوزه مراقبت بهداشتي زمينهاي غني جهت مقايسه، تقابل و ارزيابي رويكردهاي متفاوت در اختيار ما ميگذارد. بروک در مقاله «معیارهای کیفیت زندگی در مراقبت سلامت و اخلاق پزشکی»، تلاش میکند برخی از درونمایههای اصلی برداشتهای کیفیت زندگی مندرج در ادبیات اخلاق پزشکی و سیاستگذاری سلامت را در پیوند با یکدیگر قرار دهد. او آزادی اراده را در حوزه تصمیمگیری در مورد معالجه و محوریت ظرفیت شخص در مقام کنشگری ارزشگذار بررسی میکند. نکته مورد تاکید وی در این مقاله این است که ظرفیت برای آزادی اراده و اعمال آن را میتوان یکی از آرمانهای بنیادین - یا به باور وی تنها آرمان بنیادین - شخص در درون اخلاق پزشکی محسوب کرد. بروک توضیح میدهد که اعمال آزادی اراده برای ایجاد یک زندگی بالنسبه پربار انسانی نیاز به وجود چهار نوع وسیع کارکرد اولیه در فرد دارد: زیستشناختی (مثلا اندامهای سالم)، جسمی (تحرک)، اجتماعی (ظرفیتهای ارتباطسازی) و ذهنی (مجموعهای متنوع از توانمندیهای عاطفی و استدلالی). معضلات نسبيتباوري هنگامي كه استانداردهايي براي ارزيابي كيفيت زندگي مردم در نقاط مختلف جهان انتخاب ميكنيم بايد اين پرسش را مطرح كنيم كه بهتر است ديدگاه چه كساني درباره ملاكها تعيينكننده باشد. مثلا بايد به سنتهاي محلي كشور يا منطقه مورد نظرمان توجه كنيم و بپرسيم اين سنتها چه چيز را اساس كاميابي ميدانند، يا برعكس بايد تبييني جهاني براي زندگي خوب انساني جستوجو كنيم و سنن محلي گوناگون را در نسبت با آن ببينيم؟ مقالات بخش دوم كتاب ما را با اين پرسشهاي دشوار و استدلالهايي مواجه میکنند كه نسبيتباوري فرهنگي را از ديدگاههاي متفاوت میکاوند و ربط آنها را با مسائل مربوط به كيفيت زندگي نشان ميدهند. مقاله هيلاري پاتنام فیلسوف و ریاضیدان آمریکایی که بیشتر به خاطر فعالیتهایش در حوزه فلسفه ذهن، فلسفه زبان و فلسفه علم معروف است آغازگر بخش دوم كتاب است. پاتنام در اين مقاله با عنوان «عینیت و تمایز علم- اخلاق» اين انگاره وسيعا پذيرفتهشده را نقد ميكند كه پرسشهاي علمي درباره امور واقعاند و در مقابل مسائل اخلاقي مسائلياند كه حل آنها جز با تمسك به ترجيحات ذهني امكانپذير نيست. استدلال او اين است كه «امر واقع» (fact) در علم بيش از آنكه تاكنون به كرات تصور شده مفهومي انسانمحور و «ذهني» است، و همان نوع حقيقت و عينيتي كه در علم قابل دستيابي است در اخلاق نيز وجود دارد. پاتنام دیدگاههای مکتب اثباتی منطقی را نقد میکند. پیروان این مکتب در حوزه دوگانگی امر واقع - ارزش، استدلالی بسیار ساده مطرح کردند که به گفته پاتنام همچنان مورد استفاده و ارجاع اقتصاددانان است، اینکه گزارههای علمی (غیر از منطق و ریاضیات محض) از لحاظ تجربی قابل اثبات هستند و داوریهای ارزشی غیرقابلاثبات. او با مثالزدن نظریه جاذبه نیوتن، به عنوان نظریهای که بدون مددجستن از فرضیههای کمکی متناسب، هیچ پیشبینی آزمونپذیری را با خود حمل نمیکند، این نکته را برای نقد رویکرد پوزیتیویستی مدعیان این مکتب طرح میکند كه اگر گزارهای را که به خودی خود، يعني در غياب فرضيههاي كمكي مناسب، روش اثباتی نداشته باشد، بیمعنا بدانیم در آن صورت بیشتر علوم نظری بیمعنا خواهند بود. در مقابل، والزر در مقاله «عينيت و معناي اجتماعي» مدافع شكلي تعديلشده از نسبيتباوري است كه در آن، به هر حال توجه زيادي به اشكال گوناگون انتقاد و نارضايتي شده كه ممكن است از بطن يك جامعه برخيزد. هر قدر هم كه اين صداهاي مخالف گنگ و نامفهوم باشند، به زعم او بايد به عنوان دادههايي مهم براي درك مفهوم زندگي خوب از نظر كل آن جامعه محسوب شوند. در این مقاله روایتی از «معنای اجتماعی» ارائه شده که میتواند اساس نظریه عدالت توزیعی را تایید کند که والزر پیشتر در کتاب «حوزههای عدالت» مطرح كرده بود. او برای دستیابی به مفهوم زندگی خوب در جامعهای واحد از گونهای نسبیتباوری تعدیلشده حمایت میکند که متضمن اشکال گوناگون نارضایتی و انتقاد برخاسته از بطن یک جامعه است و هر کدام از این اشکال انتقادی، دربرگیرنده دادههایی مهم برای درک مفهوم زندگی در جامعه مورد نظر است مقاله توماس اسكنلون كه ارتباطي تنگاتنگ با مناظره در مورد فايده در بخش اول دارد در اين ادعا تردید میکند كه ميل تنها معيار كيفيت زندگي است و به جاي آن به بررسي رويكري مبتني بر وارسي نقادانه «فهرستي خودبنياد» از عناصري ميپردازد كه زندگي انسان را ارزشمند ميكند. چارلز تيلور، فیلسوف کانادایی معاصر که به خاطر نظریاتش در حوزه فلسفه سیاسی و فلسفه علوم اجتماعی مشهور است، در مقالهای با عنوان «تبیین و خِرد عملی» به شکلهای استدلالي میپردازد كه مردم براي نشاندادن برتري يك شيوه زندگي بر شيوههاي ديگر به كار ميبرند. او در اين مقاله به طرح پرسشی حساسیتبرانگیز میپردازد: اگر افرادی پیدا شوند که در پایهایترین و حیاتیترین درونیافت اخلاقی ما سهیم نباشند تکلیف چیست؟ او معتقد است که الگوی ضمنی ما از خرد عملی نقشی مهم بر عهده دارد و هرچند اين قبيل استدلالها همواره در متن تاريخي خاصي صورت ميگيرند و از آن ساختار قياسي كه ما براي استدلالهاي درست علمي قائليم بيبهرهاند اما به باور او كاملا منطقي و معقولاند و ميتوانند با موفقيت نشان دهند كه برخي شيوههاي انجام امور واقعا بهتر از شيوههاي ديگرند. او سپس به تشريح دو نوع خرد عملي «برهاني» و «اقناعي» ميپردازد. در آخرین مقاله، با عنوان «فضائل غیرنسبی: رویکردی ارسطویی»، مارتا نوسبام سراغ يكي از تببينهاي مهم از كيفيت زندگي میرود که بر حسب فهرستي از كاركردهاي پايهاي انسان (منتسب به ارسطو) بیان میشود و ادعاي اعتبار براي كل جامعه بشري دارد. او ارسطو را بزرگترین مدافع رویکرد اخلاقی مبتنی بر مفهوم فضیلت میداند و معتقد است «آثار وی دقت را با وضعیت انضمامی، قدرت تئوریک را با حساسیت نسبت به شرایط واقعی زندگی و گزینش انسان در تمام تکثر، تنوع و ناپایداریاش ترکیب کرده است.» نوسبام در ادامه، نکته افتراق چشمگیری را که بین ارسطو و نظریه معاصر فضیلت وجود دارد نشان میدهد. ارسطو مدافع نظریه اخلاقی مبتنی بر فضایل و توصیفی عینی و واحد از خیر بشر یا شکوفایی انسان بود. به همين دليل کسانی که مايلند از سنتهای محلی به شیوهای عقلانی انتقاد كنند و انگاره پیشرفت اخلاقی را مطرح كنند، بسیار زود متوجه خواهند شد که اخلاقشناسی معطوف به فضیلت کمک چندانی به آنان نمیکند. مثلا اگر قرار باشد وضعيت زنان، به آن شكل كه توسط سنتهاي محلي در بسياري از نقاط جهان تثبيت شده، اصلاح شود، اگر قرار باشد سنن بردهداری و نابرابری نژادی، عدم تسامح مذهبی، دریافتهای خشن و جنگجویانه از مردانگی و هنجارهای نابرابر توزیع مادی تحت عنوان خرد عملي مورد انتقاد قرار گيرند، این انتقاد باید از ديدگاهي کانتی یا فایدهباورانه انجام گیرد، نه از طریق رویکرد ارسطویی. به عقيده نوسبام، هر چند ارسطو خود با استدلالهاي ظريف نسبيتباوران فرهنگي معاصر كه ميتوانستند عليه تبيين او به كار روند مواجه نبود - مثلا اين استدلال كه حتي همين تجربيات پايهاي انسان از قِبل استدلالكردن و ميلداشتن در جوامع متفاوت به انحاء متفاوت ساخته و تجربه ميشوند - ولي باز هم ميتوان از تبيين او به عنوان پاسخي قانعكننده به اين قبيل اعتراضات و در راستاي اصلاح نظريه عدالت بهره برد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.