سیر تحولی جهان هستی
عماد آقاجاني-كارشناس ارشد فيزيك
پیدایش جهان و سرآغاز آن از دیرباز ذهن فیلسوفان و متفکران را به خود مشغول کرده بود. نگاه بشر به آسمان و ستارگان که فرصتی برای پیداکردن مسیر، خیالپردازی، پیشبینی و جهانبینی بود، کمکم دقیقتر شده و جداول و زیجها را پدید آورد. بر پایه مشاهدات زیاد، دانشمندان بر حرکت زمین و دیگر سیارات آگاهی یافتند و توانستند مکان دقیق اجرام سماوی قابل مشاهده را پیشبینی کنند. رشد دانش بشری و رشد فناوری باعث شد تا عمق نگاه خود را افزایش دهیم و دریابیم که زمین همراه با سیارات دیگری که به دور آن میگردند، یک منظومه را تشکیل میدهند. با تجهیز نگاه ما به تلسکوپهای تواناتر توانستیم دریابیم که منظومههای بسیاری در یک مجموعه به نام کهکشان قرار دارند. کهکشانهای دیگر را مطالعه کردیم و انواع آنها را شناسایی و نامگذاری کردیم. فضاپیماهایی را در دهههای اخیر به فضا فرستادیم تا اطلاعاتی را درباره اجرام آسمانی کسب کنیم و اکنون در اندیشه مسکونیکردن دیگر کرات، جستوجوی حیات در دیگر سیارات و یافتن همانندهایی برای زمین هستیم؛ اما این پرسش که سرآغاز جهان چگونه بود و گیتی چگونه پدید آمد، همچنان موضوع مطالعه دانشمندان فیزیک
و اخترفیزیک است.
در اواسط قرن نوزدهم میلادی، دوپلر در مقالهای با نام نوررنگی ستارگان دوتایی و دیگر ستارگان آسمان، رنگی بهنظررسیدن اجرام آسمانی را به علت سرعت و جهت حرکت آنها بررسی کرد که با آزمایشهای فراوان که در سالهای پسین انجام شد، آزمایش شد. اجسام در حال دورشدن با رنگهایي با طول موج بزرگتر یعنی طیف نور قرمز به نظر میرسند و اگر در حال نزدیکشدن باشند، با طول موج کوتاه یعنی در طیف نور آبی و بنفش قرار میگیرند. در نخستین سالهای سده بیستم، وستو اسلیفر، جابهجایی قرمز دوپلر کهکشانها را مشاهده کرد. در سالهای بعد اینشتین نظریه نسبیت عام را مطرح کرد که از نتایج بعدی آن این بود که عالم میتواند انبساط یابد. گرچه اینشتین مدل ایستای جهان را مطرح کرد؛ اما تلاشهای الکساندر فریدمان، هابل و لومتر نشان از این داشت که جهان هستی ما
در حال انبساط است.
در مدل جهان ایستا که با ستارگان پرنور پر شده است، باید با فوتونها چنان پر شود که فضا کاملا روشن شود و این با واقعیت همخوانی نداشت. آخرین دانشمند نامبرده؛ یعنی لومتر بلژیکی، بر این باور بود که اگر جهان هستی در حال بزرگترشدن است؛ پس اگر در زمان به عقب بازگردیم، گیتی بايد کوچک و کوچکتر یعنی چگالتر و داغتر شود تا آغاز جهان که باید از یک نقطه و به علت یک انفجار بزرگ ایجاد شده باشد. هابل و دیگران بر پایه این نظریه و مشاهداتی که در پی آن داشتند، تجربیات بهدستآمده را فرمولبندی کردند. بعدها در یک برنامه رادیویی، از این نظریه بهعنوان انفجار بزرگ یا بیگبنگ نام برده شد و با تکرار دیگران، این نظریه به همین نام معروف شد. نظریه مهبانگ میتوانست فراوانی هیدروژن و هلیوم مشاهدهشده را توضیح دهد. با گذشت زمان، نظریه مهبانگ بهترین نظریه موجود بود که میتوانست آغاز و سیر تحولی جهان هستی را تبیین کند.
در پایان قرن بیستم، تلسکوپهای بهتری ساخته شدند و دادههای ماهوارههای گوناگون به مشاهدات دانشمندان کمک کردند تا درک بهتری پیدا کنند و براساس این مشاهدات دانشمندان توانستند استنتاج کنند که جهان در زمانهای گذشته چگالتر و داغتر از اکنون بوده است و نظریه مهبانگ بار دیگر از بوته آزمایش موفق بیرون آمد. درحالحاضر نظریه بهتری از مهبانگ وجود ندارد که هم بتواند تمام پدیدههای مشاهدهشده را بهخوبی مهبانگ توضیح دهد و هم مقبولترین نظریه در میان کیهانشناسان باشد. در سال 1980 میلادی فیزیکدانی به نام الن گوث نظریه تورم کیهانی را مطرح كرد که مدلی برای انبساط جهان در زمانهای اولیه انفجار بزرگ بود. براساس نظریه او 10 به توان منفی 36 ثانیه تا 10 به توان منهای 32 ثانیه بعد از انفجار بزرگ، جهان با سرعتی بسیار زیاد انبساط يافته و متورم شد و پس از آن از شتاب انبساط
کاسته شد.
آزمایشهایی که در سال 2014 انجام شد، توانست این نظریه را بیشازپیش تأیید کند؛ اما زمانهای پیش از زمان نامبرده برای ما ناشناخته است. فرضیهها و نظریههایی ازجمله نظریه ریسمان به کار گرفته میشوند تا برای پیدایش جهان و قبل از آن مدلهایی را ارائه دهند. گرچه ابزار دانشمندان فیزیک برای تأیید نظریات ارائهشده بسیار محدود است؛ اما پیشرفتهای انجامشده و آزمایشهای تأییدشده این امید را به وجود میآورد که در آینده نزدیک بتوانیم جوابی برای پرسشهای موجود پیدا کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.