چرا دانشمندان مطمئن هستند که جهان یک شروع داغ داشته است؟
انفجار بزرگ؟! چرا؟
سارا ایزدیار* . علی هادیان**
کیهانشناسی علمی است که به سرگذشت کیهان شامل چگونگی شروع و تحول و آینده آن میپردازد. اگر روزی بروید دانشگاه، جلوی یک کیهانشناس را بگیرید و بپرسید شما میدانید جهان از کجا آمده است؟ میگوید بله میدانم، چندین میلیارد سال پیش جهان از یک نقطه فوقالعاده داغ شروع شد. میگویید مطمئن هستید؟ جواب میدهد بله اطمینان دارم. میپرسید همان نقطه از کجا آمده است؟ میگوید حدسهایی میزنم، ولی درست نمیدانم. ولی این را خوب میدانم که حدود 14 میلیارد سال پیش جهان خیلی داغ بوده و بعد انبساط پیدا کرده و خنک شده و به وضع فعلی رسیده است.
اینکه حرفهای بزرگ را از یک کیهانشناس قبول بکنید خیلی سخت است. میدانید چرا؟ اولا سابقه تاریخیشان بد است. ثانیا کیهانشناسی همین الان هم علمی کاملا آزمایشگاهی نیست. از آن اول که بشر شروع کرد به فکرکردن و پیداکردن دلیل برای پدیدههای طبیعی، متفکران بزرگ که کیهانشناسان زمان خودشان بودند، توضیحی هم برای کل جهان ارائه کردند. ابتدا که توضیحات اساطیری بوده و الان برای ما حالت قصه و داستان دارد. بعدا در سه هزار سال اخیر دلایل فلسفی ظاهر شدهاند و شاهکار کیهانشناسی هم این بوده که زمین در مرکز عالم است و همه عالم دور ما میچرخد. کسی هم میپرسید چرا، حتما میگفتند چشمت را باز کن ما انبوهی مشاهدات رصدی و دلایل عقلی داریم. ولی بعد فهمیدیم همهاش غلط بوده و کلاه سرمان رفته. در همین 400 سال اخیر هم همیشه یک نوع کیهانشناسی بر سر زبانها بوده، ولی آخرین نسخه آن صد سال پیش زیرورو شده است. ممکن است کیهانشناسان بگویند به ما چه مربوط که آنها چه گفتهاند. حرفهای آنها ربطی به کشفیات فعلی ما ندارد که روش علمی داریم و شواهد جمع کردهایم و بیایید ببینید این معادلاتمان است و این محاسباتمان و تازه ببینید تلسکوپمان چقدر
قشنگ است و مطلب همین است که ما میگوییم و ما کارمان خیلی درست است. عیبی ندارد، ولی آنها هم همین را میگفتند. پیشینیان هم کیهانشناسان عصر خود بودند. از نظر ما مردم عادی، متفکران آن موقع هم آخرین دستاوردهای فکری بشر را ارائه میکردند و اسطرلاب هم داشتند که اگر به ما میدادند نمیدانستیم سروتهش کدام طرف است و وقتی ژست توضیح جهان میگرفتند مو لای درز حرفهایشان نمیرفت و کلی دلیل و برهان داشتند که بگویند. ما الان با این تجربیات تاریخی ترجیح میدهیم پاسخ یک پرسش مهم را بگوییم نمیدانیم تا اینکه یک چیز تخیلی را قبول کنیم و بعدا معلوم شود چه کوتهفکر بودیم. کیهانشناسان این روزها چنان قاطع و محکم از اتفاقات میلیاردها سال پیش حرف میزنند که انگار چند بار دستهجمعی خودشان رفتهاند از نزدیک دیدهاند و حالا دارند برای ما تعریف میکنند. انگار صد بار آن را با چشم خودشان دیدهاند. انگار آن روز همانجا بودهاند. ما حق داریم بپرسیم از کجا؟ چرا؟ دلیلتان چیست؟ با استانداردهای علمی کوچکترین شکی ندارند و نشانهاش هم اینکه تا حالا چند نوبل فیزیک برای کشفشان گرفتهاند. ما حق داریم سر راه یک کیهانشناس را بگیریم و از او
بپرسیم از کجا چنین حرفی میزنی؟ ما حق داریم سر راهشان را بگیریم و محکم یقهشان را بچسبیم بگوییم از کجا میدانید؟ به ما حالی کنید که چطور فهمیدهاید. این حرف کمی نیست که به ما میزنید. برایمان خیلی مهم است واقعیت را بدانیم وگرنه ترجیح میدهیم بگوییم هنوز نمیدانیم. نمیخواهیم دوباره 500 سال بعد برایمان سر تکان بدهند که طفلیها خب از کجا باید میفهمیدند که درست نفهمیدهاند. اگر قرار است 200 سال بعد در کتابهای دوره ابتدایی برای کودکان راجع به گذشته کیهان چیزی خلاف این حرفهای شما بنویسند، بهتر است همین حالا دهانتان را ببندید و بروید وقتی کشف محکم و درست و درمانی داشتید، بیایید جلوی مردم پز بدهید که ما فهمیدیم گذشته جهان چه بوده است. دانشمندان 400 سال پیش کشف کردند خون در بدن ما گردش میکند و اینطور نیست که خون را کبد تولید کند و بقیه بدن مصرف کند. چهار میلیون سال دیگر هم بگذرد ممکن نیست بفهمیم این اشتباه بوده است. بروید وقتی همینطور مطمئن بودید، بیایید راجع به مسئلهای به این اهمیت برای ما قصه بگویید.
کیهانشناسی یک مشکل دیگر هم دارد و آن اینکه علمی کاملا آزمایشگاهی نیست. ما یک کیهان بیشتر نداریم و نمیتوانیم آن را به آزمایشگاه ببریم و تحت شرایط کنترلشده هر آزمایشی که دلمان خواست، روی آن انجام دهیم. نمیتوانیم نمونهای از آن ایجاد بکنیم و بعد ببینیم چه اتفاقی برایش میافتد. خود جهان هم خیلی بزرگ است و به گوشه و کنار آن دسترسی نداریم.
خلاصه اینکه وقتی دانشمندان و بهویژه کیهانشناسان ادعاهای بزرگ دارند، باید دلایل خدشهناپذیر ارائه بکنند؛ ولی دلایل محکم و خدشهناپذیر یعنی چه؟ دکارت اینجا راهنمای خوبی است و دو ملاک معتبر برای بررسی یک ادعا به ما داده است. وقتی در اوایل قرن هفدهم میلادی کیهانشناسی زمینمرکزی داشت سقوط میکرد، دکارت به این فکر کرد که چطور باید فهمید یک گزاره، بدونشک درست است. مسیر فکری دکارت و قبل از او امام محمد غزالی در ابراز شک و شروع به جستوجوی گزارههای یقینی چنان محکم و دقیق است که هنوز الگوی فکری ماست (گرچه غزالی خیلی زود در قوطی را بست و در گنجه سر جایش گذاشت). دکارت گفت حالا که معلوم شده چیزهایی که دو هزار سال درست میدانستیم، غلط از آب درآمدهاند، از کجا معلوم آن چیزهایی را که الان من پذیرفتهام، درست باشد؟ باید ببینم به چه چیزهایی واقعا یقین دارم. نباید به گزارهای یقین کنم، مگر اینکه «واضح» و «متمایز» باشد؛ یعنی اینکه اولا به وضوح درست باشد، نه با استدلال و شواهد غیرمستقیم. ثانیا نشود با امر دیگری اشتباه گرفته شود و از هر چیز دیگری متمایز باشد. اگرچه ما هنوز حتی یک گزاره یقینی پیدا نکردهایم؛ ولی دو ملاک
دکارت به کارمان میآیند تا گزارههایی با بیشترین احتمال درستی را در علوم تجربی جدا بکنیم.
الان هم ما به کیهانشناسان میگوییم اگر راجع به کل جهان و گذشتهاش کشفی کردهاید، باید دلایلتان فوقالعاده روشن و واضح و همچنین متمایز باشد؛ یعنی بتوان مطمئن بود شواهدتان با پدیده دیگری توجیهپذیر نیست و قطعا همین است که شما میگویید. اگر کسی دلایل واضح، همهفهم، تردیدناپذیر و بسیار ساده برای ادعاهایی به این بزرگی ارائه نکند، نمیتوان به آن اعتنا کرد. ادعاهایی به این بزرگی را یک مادربزرگ باید بتواند برای نوهاش توضیح بدهد.
خوشبختانه کیهانشناسان اینبار چنین شواهدی در دست دارند. شواهد و مدارک آنقدر واضح و متمایز و انبوهاند که هر نظریه کیهانشناسی آینده باید شامل یک گذشته داغ برای جهان باشد. ماجرا از هزاران سال پیش شروع میشود، زمانی که انسان با کورههای پخت سفال و ذوب فلزات آشنا شد. همه میدانیم اگر جسمی را حرارت بدهیم، سرخ میشود؛ یعنی به تدریج از خودش نور ساطع میکند؛ مثلا اگر یک تکه آهن یا سرامیک را روی شعله اجاق گاز بگیریم، همینطور که بهتدریج داغ میشود، آهستهآهسته سرخ میشود. اول قرمز تیره است و هرچه داغتر بشود، رنگ سرخ آن روشنتر میشود و وقتی گداختهترش بکنیم، آرامآرام درخشانتر میشود و رنگش بهتدریج به سمت سفیدشدن میرود. حتی اگر بگذاریم در یک بوته مخصوص ذوب بشود و باز به آن حرارات بدهیم، رنگش به سمت نور خورشید میل میکند. ازآنجاکه نور خورشید یا بگوییم نور سفید، شامل همه رنگهای طیف نوری یعنی سرخ و نارنجی و زرد و سبز و آبی و نیلی و بنفش است، جسم در واقع در دماهای پایین فقط نور سرخ منتشر میکند و درجه حرارتش که بالا میرود، رنگهای دیگر را هم بهتدریج اضافه میکند تا اینکه طیف رنگی کامل شود. وقتی همه
رنگها همزمان از جسم ساطع میشوند، چشم ما ترکیب آنها را شبیه رنگ نور خورشید میبیند. نیوتن اولینبار 300 سال پیش نور خورشید را با منشور تجزیه کرد و نشان داد که ترکیبی است از رنگهای طیف که برشمردیم. شما هم میتوانید نور یک جسم داغ مثلا یک لامپ چراغقوه را که بهتدریج گداخته میشود، با منشور تجزیه بکنید و ببینید اول که دارد تابش میکند، فقط نور سرخ دارد و بعد بهتدریج رنگهای دیگر هم در طیفش ظاهر میشوند.
پدیده مهم دیگری که آنها مشاهده میکردند و ما هم هنوز میبینیم و میتوانیم هر چقدر دلمان خواست، آن را آزمایش بکنیم، این است که رنگ جسم داغ به جنسش بستگی ندارد و فقط به دمایش مربوط است. یک میله آهنی یا مسی یا شیشهای یا سرامیکی در دمای یکسان مثل هم سرخ میشوند. شما اگر کنار یک کوره بایستید، بدون اینکه بدانید در کوره چه چیزی ریختهاند، از رنگ مواد میتوانید درجه حرارت کوره را بفهمید؛ یعنی مهم نیست که جنس جسم چه باشد، رنگش موقع داغشدن مثل هر جسم دیگری است. علت این پدیده را کسی نمیدانست؛ ولی بههرحال نشان میداد که اجسام با وجود تفاوت ظاهری، در سطح بنیادی باید نهادی مشترک داشته باشند که امروز میدانیم نهاد اتمی ماده است و علت تابش نور از اجسام داغ هم برانگیختگی الکترونها در اتمهای آنهاست؛ یعنی الکترونها بر اثر حرارت تحریک میشوند و نوسان میکنند و نتیجهاش میشود تابش نور. چون نوسان الکترونها در اتمهای همه مواد مشابه است؛ بنابراین تابش حاصل از نوسان الکترونها به جنس جسم داغ مربوط نیست.
تقریبا 200 سال پیش دانشمندان بررسی دقیق این پدیده مهم را شروع کردند. در آن زمان میتوانستند در آزمایشگاه نور منابع مختلف را بگیرند و به رنگهایش تجزیه کنند و ببینند چه رنگهایی در آن نور هست و شدت هر رنگ چقدر است. این امر با دقت تأیید شد که شدت رنگهای موجود در نور جسم داغ برای همه اجسام یکسان است. به بیان امروزی طیف تابش جسم داغ به جنس آن مربوط نیست و فقط به دمای آن بستگی دارد. در آن سالها از اوایل قرن 19 میلادی، انقلاب صنعتی شروع شده و پیشرفتهای علمی و صنعتی مدام از راه میرسند و به همراه آنها ابزارهای نوری هر روز دقیقتر و پیشرفتهتر میشوند و بهاینترتیب دقت اندازهگیری شدت هر رنگ در طیف تابش جسم داغ بالاتر میرود. دوره، دوره اکتشافات سریع در همه حوزههاست. ماشین بخار زمانه را به سرعت عوض میکند. دانشمندان هیجانزدهاند و هر روز رازی از رازهای طبیعت گشوده میشود. معادلات حاکم بر ماشین بخار؛ یعنی قوانین ترمودینامیک به همراه قوانین الکتریسیته و مغناطیس کشف میشوند. بعد قوانین یکپارچه الکترومغناطیس ارائه میشوند و دانشمندان ماهیت نور را که قرنها در پرده ابهام بود، میفهمند. معلوم میشود نور نوعی موج
الکترومغناطیسی است و رنگهای مختلف در اصل فرکانسهای متفاوت هستند. طیف تابش جسم داغ حالا با دقت فوقالعادهای اندازهگیری میشود. به اواخر قرن 19 که میرسیم، بعضی دانشمندان میگویند فیزیک دارد به انتهای راه میرسد و تقریبا همه قوانین کشف شدهاند. چنین جوی حاکم است. در میان اینهمه موفقیت، مشکلی ظاهر میشود. حالا که ما ماهیت نور و قوانین حاکم بر آن؛ یعنی الکترومغناطیس و همچنین قوانین حاکم بر گرما و انرژی؛ یعنی ترمودینامیک را کامل میدانیم، باید بتوانیم از این قوانین استفاده و طیف تابش جسم داغ را محاسبه کنیم، ولی وقتی نظریهها را به طور دقیق و صحیح به کار میگیریم و محاسبات لازم را انجام میدهیم، هر کار میکنیم نتیجه با واقعیت نمیخواند. در سالهای آخر قرن 19 و در آستانه قرن بیستم، فیزیکدانان متحیرند، چون که قوانین فیزیکی موفق ما پیشبینی میکنند که اگر جسمی را داغ کنیم باید آبی شود! باید یک مقدار کمی نور سرخ تابش کند و مقادیر بسیار زیادی نور آبی و بنفش و فرابنفش. آنقدر که تلاش میکنند تا این مشکل را حل کنند و نمیتوانند و آنقدر که این مسئله قوانین فیزیک را زیر سؤال برده، نامش را میگذارند فاجعه
فرابنفش. البته بعدا با ابداع مکانیک کوانتومی این مشکل حل میشود، ولی بهخاطر همین مسئله، روی این طیف تابش جسم داغ خیلی کار شده و اندازهگیریهای بسیار زیادی روی آن انجام میشود و جزئیات دقیق آن را
کاملا میدانیم.
همانطور که در شکل پایین میبینید، نوری که از یک جسم داغ میآید شامل فرکانسهای گستردهای از فروسرخ تا فرابنفش است که هر فرکانس شدت تابش کاملا معین و دقیقی دارد. هر منحنی مربوط به یک دمای خاص است. در محدوده فرکانسهای نور مرئی میبینید که هر رنگ شدت کاملا مشخصی دارد، بنابراین اگر نور ناشناسی را تجزیه کنید، میتوانید با قطعیت بگویید که آیا این نور از یک جسم داغ آمده یا نه مثلا نور ماه یا نور لامپ مهتابی یا نور یک کرم شبتاب است. فکر کنید شما در یک اتاق تاریک وسایل نوری لازم را در اختیار داشته باشید و از روزنهای یک پرتوی نور وارد اتاق شما شود. شما میتوانید با آینههای مناسب آن را از منشور بگذرانید و روی پرده بیندازید تا رنگهایش از هم جدا شوند و شدت نور را از رنگ قرمز تا رنگ بنفش اندازه بگیرید و منحنی آن را رسم کنید. اگر منحنی شما با طیف جسم داغ با دقت زیاد مطابقت کند، مطمئن میشوید نور ورودی از یک جسم داغ آمده و حتی میتوانید بگویید دمایش چقدر است. بهاینترتیب اگر جسمی در نقطهای از جهان باشد و نور آن را به شما بدهند، میتوانید شدت این نور را در تعداد بسیار زیادی فرکانس اندازه بگیرید و بعد بروید سراغ
منحنی تابش جسم داغ و اگر با دقت بالا بر آن منطبق بود، با قطعیت و بدونتردید بگویید این نور از یک جسم داغ میآید. این واضح و متمایز است. نمیتواند چیزی با این دقت غلط باشد. نمیتواند منبعی داغ نباشد، ولی اینهمه فرکانس با مقادیر کاملا دقیق تابش کند تا ما را گول بزند و همه اینها تصادفی یا در اثر پدیدههای دیگر باشد. نمیشود، غیرممکن است. اگر تابشی از جایی در جهان با این توزیع فرکانسی فوقالعاده دقیق به ما برسد، حتما آنجا داغ است و میتوانیم دمایش را هم بگوییم.
بسیار خب، الان اگر شما به آسمان نگاه کنید، از همه طرف دارد تابش جسم داغ میآید، انگار که جلوی شومینه ایستادهاید. اگر تلسکوپتان را به سمت آسمان بگیرید تابشی از نقاط دور جهان مشاهده میکنید که توزیع فرکانسی آن با دقت خیلی زیاد بر طیف تابش جسم داغ منطبق است. فقط همه فرکانسها به سمت امواج رادیویی منتقل شدهاند؛ یعنی باید یک رادیوتلسکوپ بسازید و قدری مدارات الکترونیکی، تا فرکانسهای این تابش را جدا کنید و شدت هر یک را اندازه بگیرید. دانشمندان به آن «تابش ریزموج پسزمینه» میگویند و 50 سال است بارها آن را اندازه گرفتهاند و تا به حال چند ماهواره هم ساختهاند که هرکدام اندازهگیریهای قبلی را با دقت بیشتر و بیشتری تأیید کرده است. این تابش از همه طرف میآید و کاملا یکسان هم میآید؛ یعنی سراسر آسمان در گذشتههای دور فوقالعاده داغ بوده است. البته بهخاطر انبساط جهان الان کیهان سرد شده و انتقال تابش به سمت امواج رادیویی هم بهخاطر همین انبساط است. جهان ما به هر شکلی تکامل پیدا کرده باشد و هر سناریوی احتمالیای که برای آن در نظر بگیرید، در گذشته فوقالعاده داغ بوده است، چون گرمای آن را هنوز داریم مستقیما حس
میکنیم. پیگیر مقالات صفحه علم روزنامه «شرق» باشید تا ببینید چرا این حرف را از کیهانشناسان میپذیریم که جهان در حال انبساط است. نوبلهای فیزیک که گرفتهاند حقشان بوده است. نوش جانشان! کیهانشناسان را
گرامی میداریم.
* و ** نویسنده و مترجم علم برای عموم
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.