|

ما در عرصه سیاست بی‌رؤیا هستیم

هفته گذشته نشست «امر سیاسی- امر هنری؛ ظرفیت‌های زیباشناسانه سیاست در گشودن افق آینده» با سخنرانی امیر مازیار و رضا اکبری‌نوری برگزار شد. در این نشست به ماهیت هنری و پوئتیک سیاست‌ورزی، آنچه شوق می‌آفریند، افقی را می‌گشاید و آینده را می‌سازد پرداخته شد، ماهیت رؤیاآفرین و خیالین ریطوریقای سیاسی که در فضای جامعه امروز ایران غایب است. در ادامه بخش‌هایی از سخنان امیر مازیار را به‌نقل از ایران‌آنلاین می‌خوانید:

وقتی از «ظرفیت‌های زیباشناسانه سیاست» برای برون‌رفت از مسائل جامعه سخن به میان می‌آید، قبل از هر چیز باید به رابطه «سیاست» و «هنر» پرداخت. معمولا چنین برداشت می‌شود که سیاست‌مداران از هنر و زیبایی‌شناسی استفاده ابزاری دارند و هنر را به‌مثابه رسانه، که وظیفه‌اش انتقال یک پیام و بزک‌کردن آن است، به کار می‌گیرند. در این نوع تلقی، معمولا هم هنرمند و هم سیاست‌مدار به فریب‌کاری متهم می‌شوند. از طرف دیگر، برخی بر این باورند که میان «سیاست» و «هنر» دوگانگی و افتراق وجود دارد. یعنی سیاست‌مداران اوصاف و ویژگی‌هایی دارند که اساسا با اوصاف هنرمندان در تعارض است. این در حالی است که سیاست، در یک نگاه عمیق‌تر، ذاتا امر هنری و شاعرانه است. البته این به معنای تعریف یا تحسین سیاست نیست بلکه توجه به یک ویژگی از سیاست است که اگر نادیده انگاشته شود، اساسا «امر سیاسی» محقق نمی‌شود. چطور می‌توان میان «سیاست» و «هنر» پیوند برقرار کرد؟ «ریطوریقا» یا به تعبیری «فن خطابه» یا «خطابه سیاسی» می‌تواند آغازگر خوبی برای رابطه سیاست و هنر باشد. یکی از مهم‌ترین کارهایی که سیاست‌مداران انجام می‌دهند خطابه و سخنرانی است. همیشه در هر جامعه‌ای مناسبت‌هایی تعیین می‌شود تا سیاست‌مداران سخنرانی کنند. سالانه یک‌بار بالاترین مقام‌های کشورها در سازمان ملل جمع می‌شوند و هرکدام خطابه‌ای را ایراد می‌کنند. واقعیت این است که «خطابه» با الگوی ارائه یک سخن علمی متفاوت است. اگر سیاست‌مداری مقاله‌ای را در برابر خود قرار دهد و با استناد به آن بحث خود را ارائه کند، کاری سیاسی انجام نداده است او باید دقیقا همان توانایی‌هایی را داشته باشد که ما به «خطیب» نسبت می‌دهیم. به تعبیر دیگر، زیبا سخن بگوید و از مهارت‌های کلامی برخوردار باشد. بنابراین «خطابه» مهارتی معطوف به حقیقت نیست و بیشتر اقناع‌گری است. این نگاه به خطابه (قراردادن خطابه در برابر علم) ریشه کهن و طولانی دارد و هنوز هم در بسیاری از محافل علمی حاکم است و خطابه را یک سخن علمی نمی‌دانند. «ریطوریقا» کاری بود که سیاست‌ورزان یونانی در دولت‌شهرهای یونان باستان انجام می‌دادند، جایی که ما آن را به‌عنوان اولین دموکراسی‌ها می‌شناسیم. بزرگان شهر در جایی گرد می‌آمدند و سیاست‌ورزان به ایراد خطابه می‌پرداختند و بر اساس پذیرشی که از جامعه می‌گرفتند، یک حرف به کرسی می‌نشست، یعنی همان کاری که این روزها در مجالس سیاسی مرسوم است. اولین نوشتارهایی که در یونان باستان در باب فکر و فلسفه داریم «ریطوریقا» است. اما سقراط، افلاطون و ارسطو در مقابل این نگرش موضع گرفتند، چراکه معتقد بودند خطابه نمی‌تواند «زبان علم و حقیقت» باشد و بعدها به‌جای آن «منطق ارسطویی» یا به عبارتی «برهان» مطرح شد. به باور ارسطو، راه حقیقت «برهان» و راه اقناع «ریطوریقا» است و این یک دعوای سیاسی جدی بین آنان بود. بعدها که این تلقی به نظام‌های دانش کلاسیک رسید، تنها مجرای علم و حقیقت «برهان» شناخته شد و «خطابه» چندان جدی گرفته نشد. هرچند که این دیدگاه منفی نسبت به خطابه در دستگاه‌های علمی اشاعه پیدا کرد، اما جایگاه‌های خاص خطابه در زندگی بشر محفوظ ماند. در مدرن‌ترین کشورها همچنان خطابه جایگاه خود را دارد؛ سیاست، دین، حقوق، تعلیم و تربیت و... از جمله این مکان‌ها هستند. به نظر می‌رسد علی‌رغم اینکه جایگاه خطابه به‌لحاظ «نظری» تخفیف پیدا کرد اما به لحاظ «عملی و عینی» جایگاه خود را حفظ کرده است. در اوایل قرن بیستم که تصویر ایده‌آلیستی از علم از دست رفت، فیلسوفان مدرن کوشیدند تا دوباره خطابه را بازیابی کنند. به زعم آنان، خطابه هم می‌تواند حقیقت‌یاب باشد اما در حوزه‌های خاص خودش. سیاست چنین قلمرویی است. اما چرا سیاست جایگاه ریطوریقا است؟ بی‌توجهی به «فن خطابه» از سوی سیاست‌مداران چه پیامدهایی دارد؟ در سیاست ما به دنبال کشف چیزی نیستیم و سیاست‌ورز همچون اهل علم، چیزی را کشف نمی‌کند. کار سیاست‌ورز «ساختن» و «ایجادکردن» است، سیاست‌ورزی که نتواند خود را به «یک صدای جمعی» بدل کند، کار سیاسی را انجام نداده است. وقتی می‌گوییم «می‌سازیم» و «می‌آفرینیم» یعنی کاری هنری انجام می‌دهیم. برای اینکه بتوانیم کاری جمعی انجام دهیم، چیزی بیش از «دانستن» نیاز داریم ما باید «مشارکت» و «کنشگری» کنیم و در این امر تا جایی پیش رویم که جانمان را نیز فدا کنیم. در کارزار‌های سیاسی وقتی 50‌ هزار نفر در سالنی بزرگ جمع می‌شوند، همان گرد‌هم‌آمدن، شعار واحد دادن، سرودخواندن، استفاده از رنگ‌ها، به آنها هویت جمعی واحد می‌دهد و آنان را برای ساختن آماده می‌کند. آنان یک نمایش و کارناوال بزرگ را پیش چشم ما می‌گذارند و به همین دلیل کار آنان یک عمل هنری است. ریطوریقای سیاسی درواقع از این جهت به کار گرفته می‌شود تا همدلی و مشارکت برای ساختن یک اثر هنری بزرگ را برانگیزاند. برای ساختن یک فضای اجتماعی جدید که افراد در آن بتوانند تجربه‌ها، انسانیت و روابط جدیدی را با عالم و آدم برقرار کنند. ریطوریقا درواقع آمیختن «سخن» به «خیال» است. سیاست‌ورزان یک وضع، ایده و مفاهیم خیالی را برای جامعه ایجاد می‌کنند و هدف آنان از این امر تشویق‌کردن جامعه به ساختن است. وقتی ریطوریقای سیاسی فرومی‌افتد، یعنی جامعه خیال و رؤیایی برای ساختن ندارد. ما امروز ریطوریقای سیاسی نداریم. ما در سیاست «جامعه بی‌رؤیا» شده‌ایم. سیاست‌ورزان نتوانسته‌اند برای آن آرمان بزرگی که قصد ساختنش را دارند در مردم شوق ایجاد کنند. انقلاب ما مبتنی‌بر ریطوریقای سیاسی بود. مفاهیمی همچون «اسلام مستضعفین» و «جامعه بی‌طبقه» از جمله مفاهیمی بودند که در جامعه انگیزه و شوق و آرمان ایجاد کردند. اما امروزه، هیچ‌کدام از احزاب ما ریطوریقای سیاسی ارائه نمی‌دهند و خیال، رؤیا و آرمانی را برای ما ایجاد نمی‌کنند. ما در عرصه سیاست بی‌رؤیا هستیم. اینجاست که باید اذعان کرد که ریطوریقا چقدر در سیاست اهمیت دارد و این امر هیچ ربطی به فریفتن، چرب‌زبانی و امثالهم ندارد، بلکه چیزی است که برای «ساختن» و «ایجادکردن» به آن نیازمندیم و سیاست‌مداران بزرگ آنهایی هستند که بتوانند شاعران بزرگی باشند و ساختن اجتماعی بزرگ را رقم بزنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.