|

به سوی سیاست‌های ضدامپریالیستی

دیوید هاروی، نظریه‌پرداز و جغرافی‌دان مارکسیست، کاملا در ایران شناخته‌شده است. هرچند ترجمه‌های غیرقابل استفاده و مغشوش از آثارش به‌مراتب بیشتر از ترجمه‌های قابل‌اعتماد بوده است. به تازگی همزمان دو ترجمه از کتاب «The new imperialism» تحت عناوین «امپریالیسم نوین» با ترجمه مهدی داودی به همت نشر ثالث و «امپریالیسم جدید» با ترجمه حسین رحمتی از سوی نشر اختران منتشر شده است. این کتاب در سال 2003 منتشر شد و یکی از مهم‌ترین متون در تبیین امپریالیسم معاصر به حساب می‌آید. هاروی در این کتاب وضعیت کنونی سرمایه‌داری جهانی و نقش امپریالیسم جدید در آن را از منظر ماتریالیسم تاریخی - جغرافیایی بررسی می‌کند. هاروی به انواع بسیار متفاوتی از امپراتوری‌ها اشاره می‌کند، از امپراتوری رومی، چینی، عثمانی گرفته تا روسی، اتریشی‌- مجاری، ناپلئونی، بریتانیایی، فرانسوی و نظایر آن. از این مجموعه‌ ناهمگون می‌توان نتیجه گرفت که بالطبع فضای دامنه‌داری درخصوص تفسیر، مدیریت و پی‌ریزی فعالانه‌ امپراتوری وجود دارد. هاروی به امپراتوری چین اشاره می‌کند که پس از تجربه‌ یک مرحله‌ گسترش قدرتمند از طریق اقیانوس‌نوردی ناگهان و به‌طور مرموزی در خود فرو رفت. به امپریالیسم آمریکا می‌پردازد که پس از جنگ جهانی دوم بین یک برداشت مبهم از امپراتوری و برداشت دیگر در نوسان بوده است. به این صورت که اگر بوش پسر تمایل ناپلئونی خاصی داشت خط‌مشی کلینتون بیشتر شبیه بود به روش امپراتوری عثمانی در دوران اوجش. هاروی امپریالیسم‌ها را مثل امپراتوری‌ها می‌بیند که در انواع و اقسام شکل‌ها و فرم‌ها ظاهر می‌شوند. به باور او، استفاده از نوعی دیالکتیک دوگانه می‌تواند در ایجاد یک چارچوب تفسیری مستحکم برای شکل‌های مشخصا سرمایه‌دارانه‌ امپریالیسم راهگشا باشد: یکی دیالکتیک منطق‌های قلمرومحور و سرمایه‌دارانه قدرت و دیگری دیالکتیک روابط داخلی و خارجی دولت سرمایه‌دارانه. هاروی سرچشمه امپریالیسم از نوع سرمایه‌دارانه‌اش را در این رابطه‌ دیالکتیکی می‌داند. او دو منطق «قلمرومحور» و «سرمایه‌دارانه» قدرت را که از جووانی اریگی وام گرفته به تأسی از او متمایز از هم می‌داند و تأکید دارد هیچ‌یک را نمی‌توان به دیگری تقلیل داد اگرچه به شیوه‌های پیچیده و گاه متناقضی کاملا درهم‌تنیده‌اند. به دو دلیل: اول اینکه انگیزه‌ها و منافع کارگزاران متفاوت است و دوم به این دلیل که شرکت‌های سرمایه‌دار می‌آیند و می‌روند و در هم ادغام می‌شوند یا کلا جمع می‌شوند حال آنکه دولت‌ها نهادهایی دیرپایند و جز در موقعیت‌های استثنایی (تصرف ارضی) درون مرزهای ثابت هر قلمرویی می‌مانند. ازاین‌رو، هاروی می‌کوشد آنها را در بطن روابط درونی یکدیگر بشناسد. بااین‌حال، به خروجی‌های آنها اشاره می‌کند که چه‌بسا در فضا و زمان کاملا متفاوت باشند. هر منطقی تضادهایی به بار می‌آورد که منطق دیگر باید مهارش کند. مثلا به انباشت بی‌پایان سرمایه اشاره می‌کند که به دلیل نیاز به انباشت بی‌پایان قدرت سیاسی- نظامی در چارچوب منطق قلمرومحور بحران‌هایی ادواری به وجود می‌آورد. وقتی کنترل سیاسی در چارچوب منطق قلمرومحور تغییر می‌کند، جریان‌های سرمایه نیز برای سازگاری با آن باید تغییر کنند. در نظر هاروی واژه امپریالیسم خیلی راحت در زبان می‌چرخد ولی معانی بسیار متفاوتی دارد. او در کتاب مشخصا به «امپریالیسم سرمایه‌دارانه» می‌پردازد که ماحصل درهم‌آمیختگی متناقض «سیاست‌های دولت و امپراتوری» و «فرآیندهای مولکولی انباشت سرمایه در فضا و مکان» است. در اولی بر استراتژی‌های سیاسی و نظامی تأکید دارد که عصای دست هر دولتی است و در دومی بر شیوه‌هایی تمرکز می‌کند که در آن جریان‌های قدرتمند اقتصادی در حال جداشدن از قدرت‌های قلمرومحور (مثل دولت‌ها یا بلوک‌های قدرت منطقه‌ای) هستند و این جدایی از طریق عمل‌های روزانه تولید، معامله، تجارت، جریان‌های سرمایه، انتقال پول، مهاجرت نیروی کار، انتقال فناوری، گردش سهام، جریان اطلاعات، گرایش‌های فرهنگی و مسائلی از این دست صورت می‌گیرد. هاروی در فصل سوم به تفصیل به فرآیندهای مولکولی انباشت سرمایه می‌پردازد که منطق قلمرومحور قدرت بر اساس آن عمل می‌کند. زیرا، بنا به استدلال او، رفتارهای امپریالیستی از منظر منطق سرمایه‌دارانه معمولا شامل بهره‌کشی از شرایط نابرابر جغرافیایی است که تحت آن انباشت سرمایه‌ رخ می‌دهد. هاروی شرایط نابرابر جغرافیایی را صرفا به الگوی نابرابر منابع طبیعی محدود نمی‌کند و تأکید دارد از طریق شیوه‌های نابرابری پدیدار می‌شود که طی آن‌ها خود ثروت و قدرت بیش از حد متمرکز می‌شود. از اینجاست که پای جنبه سیاسی به میان می‌آید و نقش دولت بیش از پیش برجسته می‌شود. هاروی نیروهای ایالات متحده را مثال می‌زند که از طریق عملیات صندوق‌ بین‌المللی پول و سازمان تجارت جهانی بازارهای آزاد را در سراسر جهان برپا کرده و می‌کنند و از این طریق سودهای کلانی به جیب می‌زند. او دولت را نهاد یا مجموعه‌ای‌ سیاسی تعریف می‌کند که بیشترین توانایی را در هماهنگ‌کردن این فرآیندها دارد. کتاب با این پس‌زمینه به معضلات جهان می‌پردازد، به مسئله نفت در خاورمیانه، جنگ‌ عراق، کودتایی که در سال 2002 چاوز را سرنگون کرد، افزایش قدرت آمریکا در آغاز قرن بیست‌ویکم و قس‌علیهذا. البته خواننده باید توجه داشته باشد که کتاب در سال 2003 و قبل از بحران‌های مالی 2008 و وال‌استریت، انقلاب‌های عربی، جنگ‌های خاورمیانه، بحران اقلیمی، بحران توده‌ای پناه‌جویان و بحران‌های دیگری نوشته شده که در دهه اخیر جهان را بلعیده است. با علم به این موضوع، هاروی نشان می‌دهد که مشکلات کنونی موجود در الگوی نولیبرال و خطری که این الگو متوجه ایالات ‌متحده می‌کند طرح منطقی بدیل برای منطق قلمرومحور قدرت را بیش‌ازپیش ضروری کرده است. او تحقق یا عدم تحقق چنین چیزی را مشخصا به توازن نیروهای سیاسی درون ایالات ‌متحده گره می‌زند که در آینده‌ فردی و جمعی ما بسیار تعیین‌کننده است. جالب است هاروی وظیفه بقیه‌ جهان را دراین‌باره فقط نظاره و انتظار می‌داند. ولی عجیب آنکه قاطعانه تأکید دارد آمریکاستیزی فراگیر از سوی مابقی جهان نه می‌تواند کمکی کند و نه کمک خواهد کرد. بااین‌حال، معتقد است آنها که در ایالات ‌متحده هم در راه طرح بدیلی برای اداره امور داخلی و هم درگیری‌های خارجی پیکار می‌کنند به این همدلی‌ها و حمایت‌ها دل خوش کرده‌اند. هاروی راهکارهای خود را نیز با منطق حاکم بر کتاب توضیح می‌دهد: درست همان‌طور که دیالکتیک داخل و خارج نقش اساسی در ساخت امپریالیسم نومحافظه‌کارانه ایفا می‌کند، عکس آن دیالکتیک نیز نقشی اساسی در سیاست ضدامپریالیستی دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.