گلستان: شما ميخواهيد پُز بدهم، پُز نخواهم داد
مجید موثقی : بعد از دیدن فیلمها و داوری «نهمین جشن مستقل آکادمی فیلم کوتاه ایران» و ساخت یک مستند درباره «آسایشگاه کهریزک» در ایران، عازم قدیمیترین جشنواره سینمایی جهان شدم که سالها ناخدای جشنوارههای بینالمللی فیلم در جهان است! در فرودگاه ونیز سری به برنامههای جشنواره زدم و ناگهان با عنوان فیلم «خشت و آینه» مواجه شدم! ونیز مدتی است که در بخش کلاسیک خود فیلمهای متفاوت تاریخ سینما را در برنامههای خود نشان میدهد و فیلم «خشت و آینه» با همکاری خانم «میترا فراهانی» و «سینماتک بولونیا» ترمیم و در جشنواره ونیز آماده نمایش شد. نام «ابراهیم گلستان» در «هفتادوپنجمین جشنواره ونیز» با این فیلم خودنمایی میکند؛ فیلمی که قرار بود در سال ۱۹۶۴ میلادی اولین نمایش جهانی خود را در ونیز آغاز کند! اما سفررفتن گلستان و نرسیدن نامه جشنواره به او باعث شد فیلم بعد از 54 سال اولین نمایش جهانی خود را در یکی از بزرگترین جشنوارههای فیلم دنیا آغاز کند! ناگهان این سؤال به ذهنم خطور کرد که «فیلمسازی که تا چندسال دیگر یک قرن از عمر خود را سپری کرده، آیا توان شرکت در این جشنواره را خواهد داشت؟». در همین افکار بودم که در دومین روز جشنواره، ابراهیم گلستان را سوار بر ویلچر در کنار همسر ش دیدم. سلامی کردم و خوشامد گفتم! تصویری که از آقای گلستان در ذهن داشتم به گفتوگوهای جنجالی او با روزنامهنگاران برمیگردد! سؤالهای بیاساس را کوبنده پاسخ میداد، زیرا خودش روزگاری ژورنالیست بوده و از فوتوفن کار خوب آگاه است! امروز نوبت نمایش فیلم «خشت و آینه» است. وقتی وارد سالن جشنواره شدم، «آلبرتو باربارا»، مدیر جشنواره، را دیدم که در حال صحبت با «ابراهیم گلستان» بود و با دقت و احترام ویژهای به حرفهای او گوش میداد. گلستان در آستانه صدسالگی همچنان پرانرژی و خستگیناپذیر به نظر میرسد! فیلم «خشت و آینه» در اوایل دهه 40 شمسی ساخته شد که در آنموقع از نظر فیلمنامه، کارگردانی، تدوین و صدابرداری کاری بسیار نو و مدرن بهشمار میآمد؛ فیلمی که در زیرمتن، خود نقد جامعه مردسالاری را هدف قرار داده و نظام وقت اجتماعی را ترسیم میکند که ترس از همسایه گریبانگیر همگان شده است! فیلمهای گلستان بهنوعی به «سینمای اجتماعی - انتقادی» نزدیکند که از همه بیشتر به حکومت وقت و نابسامانیهای انسانهای بیدفاع آن زمان میتازد. این فیلم مدتی بعد از کودتای «28 مرداد» ساخته شد! منتقد شهیر تاریخ سینما، «جاناتان رزنبام» که همواره تمرکز ویژهای روی سینمای ایران داشت، به فیلم گلستان لقب «تراژدی حماسی دهه 60 میلادی» را میدهد! هیجان دیدن نسخه ترمیمشده این فیلم که آخرینبار 25 سال پیش آن را دیده بودم، مرا بیصبرانه مشغول گرفتن چند عکس از این بزرگمرد کرد. «ابراهیم گلستان» در ادبیات داستانی، ترجمه، روزنامهنگاری و فیلمسازی سابقه درخشانی در تاریخ این مرزوبوم دارد؛ او سینما را با مستندسازی آغاز کرد و یکی از اولین هنرمندانی بود که در پویایی داستاننویسی کوتاه و همچنین رشد سینمای اندیشه، تأثیرگذار ظاهر شد. گلستان قبل از نمایش فیلم در ونیز توضیحاتی درباره این کار میدهد که در ابتدای مطالب خلاصهای از آن را نوشتم و بعد در ادامه گفتوگوی کوتاهی با ابراهیم گلستان بعد از نمایش فیلم «خشت و آینه» انجام دادم که میخوانید. گلستان: «شاید تصاویر بهتنهایی گویای فهم این فیلم نباشد، چون گفتوگوها در روایت این داستان نقش مهمی را ایفا میکنند. البته هیچ ترجمهای قادر به انتقالدادن معنی اثر و نفوذ به درون مخاطب نیست. نکته دیگری که میخواهم اضافه کنم این است که فیلمنامهای را که نوشته بودم در مسیر فیلمبرداری شکل تازهای به خود گرفت و بعضی از صحنههای پیشبینیشده طولانیتر شد، ولی نخواستم از آنها استفاده کنم؛ زمانی که چندی پیش فیلم برای ترمیمشدن در حال آمادهشدن بود، سعی کردم تا تغییر آنچنانی در فیلم به وجود نیاید و بهجز چند پلان خاص چیزی اضافه نشد. چیزی که امروز در ونیز به صورت ترمیمشده میبینید همچنان به نسخه اولیه قدیمی آن وفادار است». کارگردان «خشت و آینه» در ادامه عنوان کرد: «قصد ندارم چیزی راجع به داستان فیلم توضیح دهم و هرآنچه که از این کار دریافت کردید و دوست داشتید برای من ارزشمند و کافی است؛ زمانی که من این فیلم را میساختم، همزمان «موج نوی فرانسه» نیز آغاز به کار کرده بود و من هنوز چیزی راجع به این جریان نمیدانستم و زمانی که برای زیرنویسکردن این فیلم به فرانسه رفتم، در دیداری اتفاقی با «گدار» متوجه شدم که استفاده از «جامپکات یا قطع پرشی نماهای فیلم» توسط او مدتی است در سینما باب شده! درحالیکه ما در فیلم «خشت و آینه» به صورت خودجوش از آن استفاده کرده بودیم». او در ادامه توضیح داد: «ریشه و تفکر «جامپکات» برای او به 700 سال پیش در بررسی شعرهای سعدی برمیگردد و در آنموقع چیز نویی به حساب نمیآمد! مدرسه سینمایی من، یک دوربین «هشتمیلیمتری» بود که به سفارش یک شبکه آمریکایی روانه آبادان شدم تا از خط تولید نفت تصاویری را فیلمبرداری کنم و همین آغازگر شناخت بیشتر من از سینما شد!». در پایان گلستان به میان جمعیت رفت و با وجود مشکلات جسمی، همراه تماشاگران، فیلم نسبتا طولانی «خشت و آینه» را در سالن سینما تماشا کرد و در پایان با تشویق و استقبال مردم مواجه شد. سپس من در صندلی کنار او نشستم و گفتوگویمان آغاز شد! آقای گلستان! ضمن تبریک برای نمایش این فیلم در هفتادوپنجمین جشنواره ونیز، قصد یک گفتوگوی کوتاه با شما برای روزنامه «شرق» را داشتم! بله، خواهش میکنم بفرمایید. اگر طولانی نباشد! من بعد از 25 سال برای دومین بار فیلم «خشت و آینه» را دیدم. بعد از گذشت 45 سال از تولید، فیلم نویی در تاریخ سینمای ایران به حساب میآید و تحت تأثیر آن قرار گرفتم... . تشکر میکنم. در آن دوره اغلب فیلمها از طراوت و پویایی خوبی در کارگردانی برخوردار نبودند و همهچیز تحت سلطه هنرپیشگان تکراری و داستانهای سطحی قرار داشت! لطف دارید! حال سؤال من درباره این است که آیا درست است که قرار بود 54 سال پیش این فیلم در جشنواره فیلم ونیز نمایش داده شود؛ اما این اتفاق تا به امروز صورت نگرفت یا اینکه همه اینها شایعهای بیش نبود؟ بله. یک اشتباه پستی بود! پس چنین چیزی وجود داشته؟ بهتر است خودتان توضیح دهید! قبل از این که فیلم تمام بشود، منظورم صدای فیلم هست، احتیاج به زیرنویس داشتیم و عازم پاریس شدم. برای من نامهای به آدرس استودیو گلستان آمد و نامه به خاطر اینکه در سفر بودم، به دستم نرسید و سایر همکاران استودیو نیز در تعطیلات بودند! در واقع با یک اشتباه پستی، فیلم برای اولینبار پس از نیمقرن در بخش سینمای کلاسیک ونیز نمایش داده شد؟ بله دقیقا همینطور است. من وقتی دوران دانشجوییام را در مسکو سینما میخواندم، با عبارتی آشنا شدم که «اکران، تفکرات فیلمساز را روی پرده نشان میدهد». آیا زیر متن این فیلم توجه شما به دردهای اجتماعی مردم در همان دوره تاریخی ایران نبود؟ شما من را دعوت میکنید که پُز بدهم. نه، پُز نخواهم داد! منظورم دعوت به پز نیست. منظورم مشاهده و اعتراض فیلمساز به جهان اطراف است! طبیعتا دردی داشتم و همینطوری نمیخواستم فیلم بسازم، شما چقدر فیلمهای من را میشناسید؟ من فیلمهای شما مثل همین «خشت و آینه» و «اسرار گنج دره جنی» را دیدهام و یکسری از مستندهای شما را نیز دیدهام که مربوط به شرکت نفت بود! با داستانهای کوتاه شما آشنا هستم و البته هنوز هم در حال یادگرفتن از کسی مثل شما هستم! اگر شما مستندها و فیلمهای من را دیده باشید، میفهمید که این طرز تفکری که شما گفتید، در همه آثار من هست! کاملا متوجه شدم که نگاه مستندسازی شما در سکانس بیمارستان وجود داشت؛ حتی در سکانسهای خیابان مردم خیلی راحت به دوربین و عوامل فیلمبرداری نزدیک شده بودند و چقدر خوب که مشاهده به این مردم و خیرهشدن آنها به دوربین سینما در فیلم تدوین شده و به نحوی یک فاصلهگذاری به شمار میآید! بله. همینطور است. دکوپاژ و تقطیع تا آنموقع در سینمای ایران به قوام خوبی نرسیده بود؛ ولی در این فیلم چقدر خوب بود! من کاری به سینمای ایران نداشتم! منظورم این است که این فیلم اتفاق تازه و نویی بود. من دیدم که حرکتهای دوربین کاملا فکر شده و کارگردان تسلط خوبی روی عناصر سینما دارد. تشکر! لطف دارید به من. از اینکه چنین وقتی را به من دادید، سپاسگزار هستم. اجازه میدهید این گفتوگوی کوتاه منتشر شود؟ بله. اما من نمیتوانم به شما بگویم چه کار کنید! بالاخره قلم دست شماست و من با دنیای مطبوعات خوب آشنا هستم. شما میتوانید بنویسد که گلستان را دیدم و حتی با او دعوا کردم! نه واقعا هم اینطور نیست. من با جهان ژورنالیستی بهخوبی آشنا هستم. من اتفاقی با حضور شما در جشنواره ونیز مواجه شدم و خیلی خوشحال شدم که اینجا شما را دیدم. البته دیگر در حال برگشتن هستم! درهرصورت لطف کردید. فقط یک سؤال! مایلم نظرتان را درباره یک فیلمساز ایرانی بدانم. من راجع به هیچچیز و هیچکس نظری ندارم! منظورم فامیل شما «مانی حقیقی» است. خواستم نظر شما را درباره فیلمهای ایشان جویا شوم؟ بله؛ اما من فیلمهای او را ندیدهام!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.