گفتوگو با سينا علم؛ نوازنده كمانچه درباره فعاليتهاي اخيرش:
دَوَرانِ دورانِ دور
سارا شعاعي
كمتر از 20 سال داشت كه گروه موسيقي «نداي هاتف» را روي صحنه برد. همكاريبا بزرگان موسيقي ايراني همچون شهرام ناظري و حميد متبسم را در كارنامه كاري خود دارد. ميتوان گفت در حال حاضر سونوريته ساز كمانچهاش همانند صدای کمانچه قدماست. برخلاف همنسلانش از سمپل و كامپيوتر در تنظيمات و آهنگسازياش بسيار كم استفاده ميكند. با سينا علم، نوازنده كمانچه گفتوگويي انجام دادهايم كه در ادامه ميخوانيد.
با ساز ویلن؛ موسیقی را آغاز کردید. ولی در ادامه به نوازندگی کمانچه پرداختید. چطور شد به این ساز روی آوردید؟ در 9سالگی یادگیری ویلن را شروع کردم. زمان ورود به هنرستان دو گزینه جلوی رویم بود؛ ویلن یا کمانچه. آن زمان از ساز کمانچه اصلا خوشم نمیآمد. اما به خاطر اینکه موسیقی ایرانی را بسیاربسیار دوست داشتم، از روی لجبازی تصمیم گرفتم آموزش کمانچه را آغاز کنم. وقتی وارد این مبحث شدم، سعی کردم این ساز را طوری بنوازم که هیچکس احساس ترحم نسبت به آن در مقابل ویلن نداشته باشد و تمام تلاشم بر همین بود. کمتر از 20 سال داشتید که گروه ندای هاتف را روی صحنه بردید. از نحوه تشکیل گروه و اجراهای آن برایمان بگویید. در همان 19سالگی به همراه برادرم گروهی را تشکیل دادیم و توانستم با چند نفر از دوستانم موسیقیای ارائه کنیم که در بخش اول قطعاتی از بزرگان موسیقی و مابقی ساخته خودم و برادرم باشد. تمام مراحل مجوز را که بسیار سخت بود خودم دنبال کردم و بازخورد خوبی هم داشت. اما مشکلات زیادی از قبیل پروسه گرفتن مجوزها باعث شد که دیگر رغبتی برای برگزاری کنسرت و گرفتن مجوز نداشته باشم. با توجه به اینکه تا به امروز کنسرتهای زیادی را اجرا کردهاید، از مسائل و گرفتاریهایی که برای اجرای کنسرت با آنها مواجه میشوید، برای ما بگویید. باید بگویم خیلی از موسیقیهایی که امروز در جامعه شناور است و متأسفانه گوش جوانها را دارد خراب میکند، بدون درنظرگرفتن هیچ فیلتری وارد جامعه میشود. از طرفی موسیقیهای بسیار جدی و شعرهای درست مشکلات ممیزی و مجوزی دارند. من فکر میکنم اگر بخواهیم روزی موسیقی کمکحال معضلات فرهنگی جامعه ما باشد، باید در زمینه ارائه مجوزها برای کنسرتها بیشتر تأمل کنیم. اجازه بدهیم موسیقیای که دارای اشعار درست یا موسیقی بیکلامی که دارای ساختار درست است، وارد جامعه شود و جلوی بسیاری از موسیقیهایی که امروزه میشنویم را بگیریم. منظورتان از مجوز و ممیزی، محدودکردن فضای موسیقی است؟ حرفم این نیست که فضای موسیقی را ببندیم. نه؛ حرفم اینجاست که آزادانه بگذاریم تفکرها در اجتماع جاري شود. ولی بدون هیچ ممیزی. چرا؟ به خاطر اینکه امروز وقتی یک جوان متوجه این شود که موسیقیهای مختلف اما با پتانسیل خوب وارد جامعه میشود، انتخاب بهراحتی صورت میگیرد. اما وقتی دردسترسبودن موسیقیهای هجو بهراحتی باشد و به بازارآمدن موسیقیهای جدی بهسختی صورت بگیرد، قطعا حق انتخاب جوان به سمت موسیقیهای بدون پتانسیل میرود. شما آثار زیادی برای آنسامبل و آثاری هم برای آواز و آنسامبل نوشته و انتشار دادهاید. نکته بسیار مثبت و حائز اهمیتی که شما را از دیگر آهنگسازان یا تنظیمکنندگان همنسل شما متمایز میکند، این است که شما کمتر از سمپل و کامپیوتر استفاده میکنید... چرا؟ این بدیهی است که هیچ چیزی جای ساز آکوستیک و ساز طبیعی را نمیگیرد. چراکه هیچ چیزی جای مغز و احساسات انسان را نخواهد گرفت. اعتقادات شخصی من این است که در بهترین شرایطِ تکنولوژیك هم هیچ انسانی از دل تکنولوژی زاده نمیشود. به همین دلیل نوازندهاي كه ساز مینوازد و انرژی خود را در آن کار جاری میكند؛ از نظر كيفيت مادی یا معنوی کاري متفاوت خلق ميكند و اصلا قابل مقایسه نیست با سمپل و كامپيوتر. سونوریته ساز شما یا بهتر بگویم صدای ساز شما روشن و شفاف است؛ میتوان گفت تلفیقی از صدای کمانچه قدما مانند علیاصغر بهاری و اساتید امروز مانند هادی منتظری و اردشیر کامکار. چگونه این سونوریتههای خاص را انتخاب میکنید؟ درباره سونوریته و صدای ساز اصولا در نوازندگی باید در ابتدا تکنیکها و ابزار لازم برای این موضوع را داشته باشیم. بعد از تحصیل این ابزارها و تکنیکها، برای تقلید از پیشینیان خودمان باید تلاش کنیم. چرا؟ چون تا زمانی که تاریخ خودمان را ندانیم و قدمای خودمان را نشناسیم و تحسین نکنیم، به هیچ عنوان در جاده و مسیر درست آن ساز قرار نمیگیریم. من سعی کردم در مدت نوازندگی و تحصیل سازم بتوانم از سونوریته اساتید در ساز خود استفاده کنم تا ساز من ترکیبی از تاریخ کمانچه مملکتم بشود. اما راه بسیار است و مقصدی را نمیبینم و صرفا حرکتم رو به جلو است. از همکاری با شهرام ناظری و همایون شجریان و سیمرغ برای ما بگویید. یکی از نقاط عطف زندگی من کارکردن با استاد شهرام ناظری، اسطوره این مملکت بود. از 20سالگی توانستم با ایشان همکاری داشته باشم. برداشتهای بسیاری از صدا و نحوه خواندن ایشان همراه با ساز خودم داشتم و بسیار مفتخرم که در کنار چنین اسطورهای توانستم مدتی حضور داشته باشم و تجربه کسب کنم. در مورد همایون شجریان هم پروژهای بود به آهنگسازی استاد متبسم در زمانی به رهبری استاد درویشی و در زمانی دیگر به رهبری استاد هومن خلعتبری که توانستم همکاری داشته باشم. اتفاقی که با همایون شجریان عزیز افتاد برای من تجربه خوبی بود. ایشان را حتی میتوانم یکی از بهترین خوانندگان خاورمیانه نام ببرم. پروژه سیمرغ میتوانست شروع خوبی برای پرورش چنین ارکستری در کل کشور باشد و در نهایت میتوانست منجر به ارکستر ملی واقعی در تمام کشور شود. راهاندازی آن میتوانست خیلی از مشکلات اقتصادی نوازندههای ایرانی را هم حل کند که نشد. به نظر صاحبنظران و متخصصان موسیقی کشور، تصمیمات سلیقهای و اقدامات نادرست مدیران فرهنگی، باعث افت سلیقه مخاطب در طول دهههای گذشته شده است؛ از موسیقی پاپ گرفته تا موسیقی سنتی. نظرتان درباره این تغییر سلیقه مخاطبان موسیقی چیست؟ در مورد سلیقه و افت سلیقه جامعه عوامل بسیاری دست به دست هم میدهند؛ یکی مشکلات مدیریتی در حوزه هنر است و دیگری مشکلات اجتماعی و اقتصادی. در مورد تغییر سلیقه مخاطب هم به وجود یک مشکل در اجتماع میتوانم اشاره کنم. ببینید زمانی که ما از فرهنگ صحبت میکنیم به دنبال آن هنر هم میآید. ما به دنبال اجتماع آرام هستیم؛ اجتماعی که بدون احتیاج به نیازهای اولیه همراه با امنیت شغلی و فکری باشد. در چنین جامعه هنرمند و بافرهنگی حتما اتفاقات خوبی میتواند بیفتد. سلیقه مخاطب امروز ما نتیجه خیلی از مشکلات اجتماعی ماست؛ یکی مشکل امنیت شغلی برای موزیسینهاست. اگر مشکل امنیت شغلی در هنر، مدیریت و حمایت نشود، مسیرهای فرعی به وجود میآید و این مسیرهای فرعی به مرور زمان، جامعه را از جاده اصلی هنر دور میکند. اینها باعث میشود تا هنرمند نتواند بهراحتی با آن اعتقادی که دارد و تحصیلی که کرده است هنرش را ارائه دهد و بهنوعی جامعه را در راستای درست هنر قرار دهد. موزیسین برای اینکه کار کند و زندگی خودش را بگذراند و در جامعه راحت زندگی کند؛ نبايد مشكل مالي داشته باشد. ولی به دلیل بسیاری از مشکلات اقتصادی رو میآورد به مخاطب. زمانی که به مخاطب روی میآورد این مخاطب باید اول تعلیم پیدا کند. این تعلیم کار یک سال، دو سال نیست. نتيجه چندینسال فرهنگسازی در مدارس و از کودکی است. وقتی ما موسیقی را وارد مدرسه و ذهن كودكان نکردهایم، هیچوقت آن نسل با موسیقیای که پشتوانه قوی دارد آشنایی نخواهد داشت و طبیعتا چنین انتظاری نمیتوانیم داشته باشیم که این نسل دوست داشته باشد موسیقی فاخر و با پتانسیل درست بشنود. ازاینرو هم موزیسینها به دلیل مشکلات مالی به مخاطبی روی آوردهاند که آشنایی جدی با موسیقی ندارد. طبیعتا نتیجه این مشکل و ناهنجاری نشانهاش همین سلیقههایی است که داریم میبینیم؛ سلیقههای زودگذر و متنوع که دارای انسجام نیستند و عمر بسیار کمی هم دارند. اين نشان میدهد که ما ناهنجاریهای بسیاری در نیازهای اولیه اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی داریم و تا زمانی که این مشکلات از کودکی حل نشود نمیتوانیم انتظاری از آن نسل داشته باشیم. دلیل هجوم آهنگسازان مختلف به پدیده «کنسرت- تئاتر» چه میتواند باشد؟ آیا این به دلیل خالیشدن چنته آهنگساز (از لحاظ موسیقایی) است تا با دخالتدادن مونولوگ/ دیالوگ و تئاتر در بینابین موسیقی، زمان بیشتری برای آنسامبل و خواننده بخرد؟ باز هم این برمیگردد به هدف این آهنگساز که وارد تئاتر یا سینما یا موسیقی باکلام میشود. هدفش این است که بتواند درآمدزایی کند. چرا آهنگساز به موسیقی همراه با تئاتر روی میآورد؟ به این دلیل که در همهجای دنیا انسان اولین چیزی که آن را متوجه میشود زبان موسیقی است و موسیقی پشت کلام و حرکتها پنهان میشود و بههرحال هم کار آهنگساز آسانتر میشود و هم حجم بیشتری از مخاطب را دربر دارد و این دلیلش هیچچیز نیست جز مسائل اقتصادی، اجتماعی و امنیت شغلی. موسیقی در دنیای امروز بهعنوان یک «صنعت» شناخته میشود. آیا در ایران هم به همین صورت است؟ موسیقی در دنیای امروز یک صنعت است، اما همه موسیقی نه. ما اشکالی که در کشور عزیزمان داریم این است که همه موسیقیها در یک کانال سنجیده میشوند. در تمام دنیا صنعت موسیقی کار خودش را میکند و خیلی هم مهم است و ازاینرو موسیقیهای دیگر با شکلهای متفاوت و اهداف متفاوت هم در جامعه هستند. اینکه ما بخواهیم تمام موسیقی را در صنعت جا بدهیم اشتباه است. باید اجازه بدهیم که کانالهای مختلفی برای ارائه موسیقیهای مختلف به وجود بیاید و ما فقط به فکر درآمدزایی و چرخه اقتصادی صنعتی در موسیقی نباشيم. اما اینکه صنعت موسیقی درست است یا نه؛ بايد بگويم اینها زنجیرههایی هستند از موضوعات اجتماعی و اقتصادی و حتی مدیریتی و در نهایت فرهنگی. زمانی که ما مشکل اقتصادیمان بهنوعی است که به نیازهای اولیه هم نمیرسد قطعا انتظاری وجود ندارد که صنعت موسیقی چرخه درست را طی کرده و رو به جلو حرکت کند. زمانی میتواند خودش را نشان بدهد که اجتماع مشکلاتی که دارد را حل کند. اثر جدید چه در دست دارید؟ میتوانیم بهزودی شنونده کار جدیدی از شما باشیم؟ بهتازگی اثری به نام «دَوَرانِ دورانِ دور» منتشر کردم. ترکیب موسیقی الکتریکی و موسیقی آکوستیک با صدای ساز کمانچه من. سعی میکنم حرفی که میخواهم بزنم از طریق سازم باشد. این اثر، دیدگاهم در چندین سال گذشته تا به امروز بود. قبل از آن هم قطعاتی مانند «بدرود ابرها» را برای پیانو و کمانچه نوشتم. کماکان در پی ساخت و آهنگسازی و ضبط خارج از ایران هستم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.