|

نشست «حسرت شهر» به بهانه انتشار ویراست دوم کتاب «طنز و طنزینه هدایت» اثر محمدعلی همایون‌کاتوزیان برگزار شد

سوسن شریعتی: حیف که هدایت خندیدن بلد نبود

گروه فرهنگ: نشست «حسرت شهر» به بهانه انتشار ویراست دوم کتاب «طنز و طنزینه هدایت»، اثر محمدعلی همایون‌کاتوزیان، عصر سه‌شنبه، 13 شهریور، در خانه گفتمان شهر برگزار شد. در ابتدای نشست، «محمدعلی همایون‌کاتوزیان» که به صورت زنده و ویدئوکنفرانس با حاضران سخن می‌گفت، در سخنان کوتاهی اظهار کرد: «هدایت به این شهرت دارد که بسیاری از خانواده‌ها به فرزندانشان می‌گفتند آثار هدایت را نخوانید وگرنه خودکشی می‌کنید، اما این‌گونه نیست. آثار هدایت به چهار دسته کلی آثار تاریک هدایت، روان‌داستان‌های هدایت مانند بوف کور، داستان‌های رئالیستی انتقادی، داستان‌های طنز و طنزنامه و داستان‌های ناسیونالیستی تقسیم می‌شود. داستان‌های ناسیونالیستی و طنزنامه‌ها به‌هیچ‌وجه تاریک نیستند. بسیاری به‌غلط طنزنامه را همان طنز می‌نامند که اشتباه است. یکی از بارزترین طنزنامه‌ها، نشریه طنز تاریخ است». در ادامه، «فریدون مجلسی»گفت:« هرکس دست‌به‌قلم می‌شود جاه‌طلب است. شما شاعر و نویسنده‌ای ندارید که جاه‌طلب نباشد. من در صادق هدایت تضاد می‌بینم؛ تضادی بین ناامیدی و جاه‌طلبی شدید. جاه‌طلبی برای کسی است که به زندگی عشق می‌ورزد و حرف‌های دیگران را می‌شنود و وقتی دست‌ به ‌قلم می‌زند، می‌خواهد آن را منتشر کند. من جزء کسانی هستم که دوست دارم مطلبی را که می‌‎خوانم بفهمم و این کتاب بسیار فهمیدنی است. من تعجب می‌کنم کسی که در سن جوانی دیپلم گرفته و برای تحصیل به خارج از کشور رفته است، چگونه توانسته به این شیوایی این کتاب را بنویسد. کتاب یک بخش مقدماتی دارد که راجع‌ به طنز و طنزینه و تقسیم‌بندی مطالب هدایت است. طنز ایرانی جنبه کنایه دارد و به ذات این‌گونه است. اما می‌خواهم چند اسم را به آقای کاتوزیان یادآوری کنم؛ محمدهاشم آصف که کتاب رستم‌التواریخ او که 200 سال پیش نوشته شده، بسیار معروف است. همچنین ایرج پزشکزاد، برجسته‌ترین طنزنویس تاریخ ایران، با آثاری مانند دایی‌جان ناپلئون و... . در این کتاب به چند اسم اشاره شده است؛ هدایت، شریعتی، آل‌احمد و حسن مقدم. به آن چیزی که حسرت می‌خورم این است که آنها فرصت نکردند حرف‌های خود را بزنند. شاید شما همه اینها را بشناسید، اما کمتر با حسن مقدم آشنا هستید. او نویسنده «جعفرخان ازفرنگ‌برگشته» است؛ برادر دکتر مقدم که امروزه خانه او به صورت موزه درآمده است. هدایت علاقه‌ای به تحصیل و مدرسه نداشت، اما کتاب‌هایی که او خوانده است از هر دانشگاهی بیشتر و فرهنگ بسیاری را می‌دانست. علی شریعتی کسی بود که در رشته خود و همین‌طور فرهنگ سوادش به کمال رسیده بود، اما مشکلش دید او به گذشته بود. من همواره گذشته و حال را ابزاری برای ایجاد آینده بهتر می‌بینم. جلال آل‌احمد در سبک ادبی خاص خودش سوادش خوب بود، اما از لحاظ فرهنگی در سطح بالایی نبود و اگر در مباحث اجتماعی و سیاسی کمتر دخالت می‌کرد می‌توانست به نویسندگی خودش، به‌خصوص در طنز بهتر بپردازد. انتقادهایی که هدایت از ایران می‌کند جنبه شخصی دارد. کسی که در خانواده‌ای بزرگ شده که همه‌چیز در اختیارش بوده، باعث می‌شود او نسبت به دیگران قضاوت و داوری بیش از حد کند. من این خشونت و خودخواهی را در آثار جلال هم می‌بینم، اما این‌گونه انتقاد در ایران مد است؛ برای مثال «خلقیات ما ایرانیان» از جمالزاده این‌گونه است. او سوئیس را الگوی قضاوت خود درباره ایران قرار داده است. مثال دیگر «جامعه‌شناسی خودمانی» از حسن نراقی است. در این‌گونه آثار معلول با علت اشتباه گرفته شده است و هرکدام علت این مشکلات را نادیده گرفته‌اند.معلول‌هایی از یک جامعه فقرزده و استبدادزده اگر در هرجای دیگر از دنیا بود، این‌گونه بود». سپس «سوسن شریعتی» گفت:« صادق هدایت به‌دلیل نوعی نگاه فلسفی و تعلق خاطر به دوره‌ای از تاریخ معاصر، جزء لاینفک وجدان اجتماعی ماست و انگار از او ترسیدیم. من به خانواده شریعتی تعلق دارد؛ نه تنها ژنتیکی، بلکه به میراث او نیز وفادام؛ اینکه روشنفکری مذهبی، چه نسبتی با انواع روشنفکری معاصر دارد و در این رفتار، تعریفي از نوعی روشنفکری ارائه دهیم چون بحران ما، بحران معناست و اینکه چگونه رفتار، گفتار و کرداری است و حالا در حال سوگواری برای موقعیت‌هایی هستیم که یکی از آنها، روشنفکری با تعریف گذشته آن است». او ادامه داد: «روشنفکر به‌مثابه غریبه‌ای در جمع است و مدام از تنهایی گله دارد و مرزی میان خود و دیگری می‌کشد؛ احساسی که در همه دوره‌ها در روشنفکر وجود دارد. ویژگی دیگر روشنفکر این است که به میراث ازجمله آیین، مناسک، زبان و ادبیات نگاه انتقادی دارد و آن را دستمایه نوشتن خود می‌کند. دیگر، میل به تغییر و تحریک‌آمیز نوشتن است و حتی هدایت کلمه را به گلوله تبدیل می‌کند و به‌این‌ترتیب، نوعی آگاهی و خوددرگیری ایجاد می‌کند. به تعبیر اسکار وایلد از سه «پ» باید ترسید؛ پاپ، پرنس و پیپل. روشنفکر با آنان درگیر می‌شود و هدایت هم با هر سه آنها به تقابل برمی‌خیزد. در این میان، روشنفکران شیفته مردم‌اند، ولی هدایت خودِ مردم را سوژه قرار می‌دهد. اینها اما موقعیت بومی است اما روشنفکر باید به پرسش‌های جهان‌شمول پاسخ گوید؛ از کجا آمده‌ام، کجا هستم و به کجا می‌روم و هدایت درگیر آن است. جامعه‌ای که هدایت در آن زیست می‌کند، درگیر میراث، تنهایی و سه اتوریته غیرقابل‌تحمل در پایان دوره قاجار و آغاز عصر مدرنتیه است و در آغاز این دربه‌دری تاریخی، این پرسش که چه باید کرد و این مسیر همه روشنفکران است». او درباره خندیدن یا گریستن در وضع نگاه در نگاه روشنفکر گفت: «طنز، ساتیر یا آیرونی، به‌تعبیر دکتر شریعتی، خنده‌ناک سخن‌گفتن از آنچه سخت غمگین است، معنا می‌شود. ساتیر ادب نومیدان است و میل به تغییر در آنچه مضحکه است و از سویی نقش روشنفکر در این محمل، مبارزه با آنچه که هست. اساسا فایده طنز نیز پنهان سخن‌گفتن برای دور‌زدن سانسور است و تجاهل‌العارف در ادب فارسی نیز همین برداشت را دارد، زیرا نمی‌توان مستقیم از واقعیت سخن گفت و این، ذات روحیه لطیف ایرانی است و به همین سبب، طنز و طنزینه سنت دیرینه ماست. طنز به جنگ کسی یا چیزی رفتن و به‌مثابه سلاح است و می‌خواهد آن سه «پ» را تحقیر کند. حسن دیگر طنز، نشان‌دادن وجوه کمیک دچارشدگی است زیرا انسانی که می‌خندند، کمتر رنج می‌برد و جدی نمی‌گیرد. در میان این سه، اما هدایت بیشتر علیه مردم حرف می‌زند و همیشه علیه دیگری است و گاه علیه خودش و جنبه استهزا می‌یابد و جنسی از تنفر می‌یابد و دیگران را متهم یا تحقیر می‌کند. حتی به سوی نارسیسسم و جاه‌طلبی می‌رود و جنس طنز او را لغو می‌کند و در این میان، دستخوش تناقض می‌شود. هدایت به راسیسم هم می‌رود و احساس تهوع به ایرانیت را نشان می‌دهد. او هم از ملی‌گرایی تنفر دارد و هم از ایران که انگار تنها راه خودکشی است». شریعتی در ادامه اضافه کرد: «آیرونی، سلاحی است علیه دیگری و دیگری را به سخره‌گرفتن. تفاوت در این است که آیرونی خندیدن به دیگری است، ولی «اُمور» خندیدن به خویش است. امور دنیای خشن ایجاد نمی‌کند و به همین دلیل آیرونی دچار تناقض است و آدم آیرونیک، غمگین است و نمی‌تواند بخندند و بخنداند. امور غم را شادی و نفرت را به عشق تبدیل می‌کند و اسپینوزا آیرونی را نقد می‌کند چون امور کاهنده نفرت است. در موقعیت امروز هم، دچار این دوگانه هستیم و به‌مثابه رفتار روشنفکرانه، خندیدن به خود و از خود است و پشت‌کردن به آیرونی که به خشم دامن می‌زند. از اینجاست که معتقدم حیف که هدایت خندیدن بلد نبود».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.