خوابهای سایبورگها
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
رؤیا یکی از مرموزترین وقایعی است که هر انسانی با آن مواجه میشود. یک رؤیا میتواند برای همیشه انسان را درگیر خود کند. تاریخ پر از روایتهایی از رؤیاهای بسیار تأثیرگذار بوده است. شاید به همین دلیل است که هنوز هم بسیاری رؤیا را راهی به سوی عالم ماورا میدانند. کتابهای مربوط به خوابگزاری و تعبیر رؤیا کماکان یکی از پرطرفدارترین کتابها نزد عوام و حتی خواص است. اگرچه بررسی علمی رؤیا با کتاب سترگ فروید؛ یعنی «تعبیر خواب» آغاز میشود، اما چارچوب ارائهشده در این کتاب چندان بیشباهت با کتابهای خوابگزاری نیست. اگر در آن کتابها خوابگزاران به دنبال تفسیر رؤیاها بودند و میخواستند پیامهایی را از عالم غیب به افراد بدهند، در کتاب فروید نیز رؤیا باز یک دریچه است: دریچهای به سوی ناخودآگاه. جهانی چنان عجیب که چندان بیشباهت به عالم ماورا نيست. این عجیببودن با کارهای یونگ بیشتر میشود. او که از ضمیر ناخودآگاه جمعی و کهنالگوها سخن میگوید، عملا نمادهای رؤیا را به همان عالم غیب متصل میكند. با وجود تمام تفسیرهای عجیب فروید و تعبیرهای رنگارنگ و جادويی یونگ هنوز نظریههای آنها در مورد رؤیا بسیار پرطرفدار است، اما هابسون و مککارلی در 1976 با چاپ مقالهای عملا راهی تازه را در بررسیهای مربوط به رؤیا گشودند. آنها نشان دادند که رؤیا به صورت کاملا تصادفی توسط مراکزی از مغز که در طی خواب فعال میشوند به وجود میآید. فعالیت ساقه مغز در مرحلهای از خواب که به مرحله حرکت سریع چشم موسوم است سبب ایجاد سیگنالهایی میشود که انتقال آن به مراکز بالایی مانند هیپوکامپ و سیستم لیمبیک سبب بهوجودآمدن رؤیا میشود. انگار علم از همهچیز حتی از رؤیا نیز قرار است راززدایی كند. دیگر از رؤیا چیزی نماند. حتی مطالعات بیشتر نشان داد که رؤیاهای عجیب که در طول تاریخ بسیار مورد توجه بودند فقط درصد بسیار کمی از کل رؤیاها را تشکیل میدهند و محتوای رؤیاها را به صورت قابلتوجهی همان فعالیتهای عادی روزانه تشکیل میدهد، اما هنوز یک سؤال بیجواب میماند: واقعا چرا ما باید رؤیا ببینیم؟ رؤیا که راهی به هیچکجا نیست. اگر رؤیا فایدهای ندارد پس چرا تکامل و انتخاب طبیعی آن را حفظ کرده است؟ برمبنای انتخاب طبیعی رؤیا باید کارکردی داشته باشد و اگر رؤيا فايده و كاركردى دارد، آن كاركرد چيست؟ محققان به اين سؤال به اشكال متفاوتى پاسخ دادهاند. يكى از جالبترين آنها مربوط به رونسو است. از نظر رونسو؛ رؤيا محلى براى تمرين مغز است. مغز در رؤيا شرايط پراسترس بيدارى را بازسازى كرده و بهنوعى با ايجاد يك فضاى مجازى در آن به تمرين مىپردازد تا بهتر بتواند با استرسهاى بيدارى مقابله كند. انگار مغز به این واسطه ياد مىگيرد چگونه بهتر عمل كند. رونسو تأكيد مىكند كه نياكان ما در جهانى بسيار پرخطرتر از ما زندگى مىكردند. آنها با تهديداتى مانند گرما، سرما، سيل، توفان و صدالبته حيوانات درنده و وحشي روبهرو بودند. همين تهديدات بسيار، مغز را وادار مىكرد كه نسبت به تغييرات بيرونى بسيار هوشيار باشد. ازاينرو رؤيا براى مغز نوعى بازسازى دوباره محيط واقعي در بيدارى بوده و مغز اينگونه بهنوعى براى مقابله با خطرات دست به تمرين مىزند. رونسو دريافت كه هرجا استرس بيشتر باشد، ميزان كابوس نيز بالاتر مىرود. فرضا بچههايى كه در مناطق جنگى زندگى مىكردند كابوس بيشترى مىديدند. كابوس همان خطرات وحشتناكى بود كه آنها در بيدارى با آن مواجه مىشدند. نظريه رونسو يكى از بهترين رويكردها از منظر تكاملى به مقوله رؤياست. حالا اگر مىخوابيم و رؤيا مىبينيم مىتوانيم گوشههايى از نيازها و ترسهاى نياكانمان را در آن ببينيم، اما مشكل اينجاست كه شرايط انسان در حال تغيير است. ما داريم بيش از پيش با ماشين ادغام مىشويم. انگار سايبورگها آيندهاى محتوم در فرگشت انسانى است. حال اگر خواهناخواه به سوى سايبورگها خواهيم رفت، مىتوانيم سؤالاتى كمى تخصصىتر نيز بپرسيم: آيا سايبورگها نيز خواب مىبينند؟ و اگر خواب مىبينند آيا كاركرد آن نيز همانند كاركرد رؤيا براى هوموساپينس است؟ واقعيت اين است كه سايبورگ يا انسان- ماشين دست به تغيير بسيارى از كاركردهاى طبيعى بدن مىزند. درواقع انضمام ماشين به انسان به دنبال آن است كه اين كاركردهاى طبيعى را تغيير دهد يا تقويت كند. بنابراين اين تلاش صرفا محدود به قوه تفكر يا حواسى مانند بينايي و شنوايى نخواهد بود و دير يا زود به سمت رؤيا نيز خواهد رفت. آيا رؤيا به يك اتاق فكر بدل خواهد شد؟ جا و محلى كه یك سايبورگ بتواند به سراغ تفكرهاى ديگرگونى برود و آن را براى ارتقايى ديگر آماده كند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.