|

همسايگان و ايران

فريدون مجلسي-تحليلگر روابط بين‌الملل

معمولا بيشترين و سودمندترين روابط بين‌المللي در همه زمينه‌ها ميان همسايگان برقرار مي‌شود. شباهت‌هاي فرهنگي، کمي فاصله جغرافيايي و ارزاني حمل‌و‌نقل مي‌تواند مزيت نسبي ويژه‌اي ايجاد کند که رقابت‌پذير نيست. به حجم روابط بازرگاني، توريستي، علمي و فرهنگي فرانسه و آلمان يا ايتاليا و فرانسه يا انگليس و آلمان و بين همه کشورهاي اروپايي با يکديگر نگاه کنيم؛ اما در خاورميانه روابط نسبتا جالبي ميان ايران و ترکيه برقرار است. ترکيه به نفت و گاز ارزان ايران دسترسي دارد و مي‌خرد. در مقابل مسافران ايراني به بازار کساد گردشگري ترکيه جان مي‌بخشند و بازرگانان ايراني، کالاي ترک را از مسيرهاي گوناگون به ايران مي‌آورند. رابطه نسبتا يک‌جانبه است. عراق که از ويراني‌هاي جنگ داخلي رنج مي‌برد، کسري برخي کالاهاي صنعتي و غذايي را از بازار ارزان‌تر ايران تهيه مي‌کند؛ اما وقتي نوبت سيمان مي‌رسد، عربستان را ترجيح مي‌دهد! عراق بر کالاهاي ايران تعرفه سنگين مي‌بندد و سد گمرکي ايجاد مي‌کند. قرارداد 1975 که صدام يک بار آن را نقض کرد و صد‌ها هزار جان و صد‌ها ميليارد دلار خسارت به ايران زد تا دوباره آن را به رسميت شناخت، کسي توضيحي نداده است. اکنون نيز برادران عراقي که هنگام عقب‌نشيني در برابر داعش، بقاي خود را با کمک ايران حفظ کردند، پذيراي آن نيستند و وقتي ترکيه بر رودهاي مرزي سد مي‌بندد و عراقي‌ها مشکل آب پيدا مي‌کنند، مردمانش عليه ايران شعار مي‌دهند! آنان اعتراضاتي به آب‌هاي مرزي دارند؛ اما توجه ندارند هرگونه تفاهم و همکاري در باب آب‌هاي مرزي فقط در قالب تبصره و تکمله‌اي در ذيل قرار‌داد نهايي 1975 قابل بررسي است. يک بار حيدر عبادي گفت با تحريم ايران مخالف است؛ اما ناچار به رعايت آن است. وقتي متوجه رنجش ايران شد، آن را تکذيب کرد. ديروز خواندم او گفته است منافع عراق را قرباني ايران نمي‌کند. البته حرف درستي است؛ اما بايد توجه داشته باشند تحريم ايران در واقع منافع ايران را قرباني اعراب کرده است. اکنون که آمريکا کمک 300 ميليوني به صندوق آوارگان فلسطيني را قطع کرده است و مي‌گويند که فلسطيني‌ها پس از 70 سال ديگر آواره محسوب نمي‌شوند و هرجا هستند، ساکن محسوب مي‌شوند، لابد اعراب موضعي اتخاذ مي‌کنند.
بايد ديد از ايران چه انتظاري دارند. جمهوري آذربايجان نيز روابطي درخور دو همسايه داراي تاريخ و فرهنگ مشترک ندارد، شايد سرمست اروپايي‌شدن يک‌شبه خود در روي نقشه‌هاي جغرافيايي پس از فروپاشي شوروي است. ارمنستان البته بازار کوچکي است و به اندازه حجم خود روابطي دارد و تدريجا دارد با بازار ايران آشنا مي‌شود. روسيه رقيب نفت و گاز ايران هم گاهي سيب و پرتقالي از ايران مي‌خرد و گاهي به دليل خصومت ايران با آمريکا و غرب، ايران را در کنار خود قرار مي‌دهد؛ اما در مسئله اصلي که موجب تحريم ايران شده است؛ يعني ديدگاه جمهوري اسلامي درباره اسرائيل، روسيه و ترکيه مانند مصر، امارات، عربستان و قطر دوست اسرائيل هستند. ترکمنستان ايران را راه ترانزيت خود مي‌داند، بازار بسته‌اي دارد، گازي به ايران مي‌فروشد و زمستان‌ها وقتي هوا کاملا سرد شده، شير آن را مي‌بندد و افزايش قيمت را طلب مي‌کند! افغانستان البته ناچار است رعايت حال آمريکا را بکند؛ در‌عين‌حال سهميه ايران از آب هيرمند را بسته؛ اما مرز را بر سهميه ترياک و هروئين ارسالي که وجوه لازم را براي خصومت‌هاي خونين طالبان فراهم مي‌کند، گشوده است! به دليل شناخت صد‌ها هزار افغان بازگشته از ايران بازاري براي برخي کالاهاي ايراني محسوب مي‌شود. کشور برادر پاکستان که نخستين کشور تحريم‌کننده بانکي ايران بود، توقع دارد ايران سهم خط لوله گاز داخل آن کشور را هم بپردازد و لابد گاز نقد را نسيه ببرد، آن هم به واحد پول خود!‌ از سوي ديگر نيروهاي پشتيبان عربستان باید امنيت آن کشور را تأمين کند و از کشتار جوانان مرزبان ايراني به دست اشراري که از آن سوي مرز مي‌آيند، جلوگيري نکند. اين همسايه 200 ميليوني جز قاچاق مواد مخدر، تجارت چنداني با کشور برادر ناتني -ايران- ندارد. دوبي ضمن اينکه در قالب امارات ايران را دشمن در حال جنگ مي‌داند، مايل است هنوز هم از مزاياي واسطگي بازرگاني خارجي ايران و دلالي برخي پورسانتاژي‌هاي ايراني مقيم دوبي بهره‌مند باشد. عربستان هم از سودهاي زيارتي دست نمي‌شويد و ضمن تشديد خصومت، پيشنهاد مي‌دهد علاوه بر افزايش ظرفيت تمتع، حج عمره نيز از سر گرفته شود! در چنين شرايطي که به سالگرد تسخير سفارت آمريکا که ترامپ به‌عنوان روز انتقام براي تشديد تحريم‌ها در نظر گرفته نزديک مي‌شويم، روسيه و ترکيه نيز هريک به دليلي مشمول تحريم‌هاي نرم آمريکا شده‌‌اند و به‌مثابه «سوته‌دلان گرد هم آييد» سراغي هم از ايران گرفته‌اند. البته آنها هم خواهان آن هستند که کار سوريه و اسد درست شود و سهمي ببرند، ضمنا آمريکا بداند که اگر با آنها نسازد، مي‌توانند به سراغ ايران بيايند.
شايد بار ديگر ايران ابزاري شود براي گرفتن امتيازي براي بهبود روابط آمريکا با آنها! اتحاديه اروپا هم کج‌دارومريز رفتار مي‌کند؛ هم مي‌خواهد اسرائيل را نرنجاند و از حمايت خود دلگرم کند، هم با آمريکا سر‌شاخ نشود، هم شرکت‌هايش ايران را ر‌ها کنند و هم برجام را براي روز مبادا ر‌ها نکند. ايران مي‌ماند و چين و هند، يعني يوآن و روپيه و مقداري هم ليره ترکيه. دولت روحاني هم البته مسئول گراني و کمبود‌ها و تورم است و هر روز يکي از وزيرانش بايد استيضاح شود، تا بلکه کابينه يکدست و هم‌رنگ شود. فکر کنيد با چنين شرايطي وزير خارجه همچنان مأمور توسعه روابط بين‌المللي است!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.