قاسم هاشمینژاد و آثارش
گواهی عاشق اگر بپذیرند
علی شروقی
قاسم هاشمینژاد چهرهای چندوجهی در ادبیات معاصر ایران است؛ رمان نوشته است، شعر سروده است، در مطبوعات نقد ادبی نوشته و با برخی نویسندگان معاصر گفتوگوهایی خواندنی انجام داده است، ترجمه کرده و با باریکبینی به ادبیات عرفانی ایران پرداخته و اینها همه کارنامهای متنوع از او باقی گذاشته است. هاشمینژاد درعینحال کمتر اهل جلویصحنهآمدن بود. تا سالهای پایانی عمر تن به مصاحبه نداد و از معدود مصاحبههایی که از او به جا مانده کتابی است با عنوان «راه نَنَوَشته» که حاصل گفتوگوی مفصل علیاکبر شیروانی با اوست. هاشمینژاد در این کتاب از آثار خود سخن گفته است و از طرز نگاهش به ادبیات ایران و جهان و تلقیاش از ادبیات عرفانی ایران که به دور از دیدگاههای کلیشهای درباره ادبیات کلاسیک است و این چهبسا به شناخت او از ادبیات معاصر ایران و جهان بازگردد و محدود نماندنش در ادبیات گذشته. نمودهای این شناخت را در نقدهای ادبیاش که در کتاب «بوته بر بوته» به چاپ رسیده است، میبینیم. «بوته بر بوته» آن هاشمینژادی را به ما میشناساند که بین سالهای 1348 تا 1351 در روزنامه آیندگان صفحهای به نام «عیارسنجی کتاب» داشت و در آن بر آثار نویسندگان معاصر نقد مینوشت. اشراف او بر ادبیات معاصر همچنین در مصاحبه مفصلش با ابراهیم گلستان به خوبی مشهود است. این مصاحبه که در کتاب «گفتهها»ی ابراهیم گلستان چاپ شده هنوز هم یکی از بهترین گفتوگوهایی است که با گلستان انجام شده است.اما آنچه بعدها توجه جامعه ادبی را به قاسم هاشمینژاد جلب کرد، رمان «فیل در تاریکی» او بود که در سال 58 در انتشارات زمان منتشر شد. این رمان البته در زمان انتشارش چندان مورد توجه قرار نگرفت و سالها طول کشید تا منتقدان به آن توجه نشان دادند و یکی از نقطههای آغاز پلیسینویسی در ادبیات داستانی معاصر ایران را در آن یافتند. «فیل در تاریکی» رمانی پلیسی با فضایی شهری است، اما چنانکه خود هاشمینژاد در گفتوگو با شیروانی میگوید، از سویی ریشه در دلبستگی هاشمینژاد به ادبیات کهن ایران دارد و از آن نیز مایه میگیرد. هاشمینژاد ضمن اعتقاد به اینکه «کشف حقیقت» در رمان پلیسی با «جوهر معرفت در ادبیات ایران سازگاری» دارد، «فیل در تاریکی» را نه فقط از این لحاظ که بهلحاظ اسلوب قصهنویسی نیز به میراث بهجامانده از ادبیات کهن ایران ربط میدهد و میگوید صحنهپردازی و موقعیتسازی در «فیل در تاریکی» از دل همین میراثِ خودی برآمده است. همچنین ترجمه او از متن پهلوی «کارنامه اردشیر بابکان» نیز با همین دغدغه صورت گرفت؛ متنی که سالها پیش از هاشمینژاد، صادق هدایت آن را به فارسی برگردانده بود. هاشمینژاد گفته هدفش از ترجمه این متن، ایجاد «یک متن پایه برای داستاننویسی ایران» بوده است، چون به گفته او در گفتوگو با شیروانی «صحبتها همیشه این بود که رماننویسی در ایران پایه ندارد و وقتی میخواستند خیلی ارفاق بکنند مثالهایی از منظومهها و هوسنامههایی مثل خسرو و شیرین و شیرین و فرهاد و ویس و رامین میزدند». اما از این گذشته، او در همین گفتوگو اشاره میکند که از این ترجمه هدف دیگری هم داشته و این کار را همچنین بهمثابه پاسخی تاریخی به دورهای که این متن در آن ترجمه شده، انجام داده است. ترجمه هاشمینژاد از «کارنامه اردشیر بابکان» نخستینبار در سال 1369 منتشر شد.هاشمینژاد در سال 1372 کتاب «خیرالنساء، یک سرگذشت» را منتشر کرد. او در نوشتن این کتاب از شیوه حکایتهای عرفانی وام گرفت و به داستانی در روزگار معاصر رنگوبویی از آن حکایتها بخشید.هاشمینژاد اگرچه بعد از «فیل در تاریکی» دیگر رمان پلیسی ننوشت، اما ترجمهاش از «خواب گران» ریموند چندلر که در سال 82 منتشر شد نشان میدهد همچنان دلمشغول ادبیات پلیسی بوده است.یکی از رویکردهای هاشمینژاد در ترجمه، زبانآفرینی بود و کشف امکانهایی ازیادرفته در زبان مقصد. ترجمه او از «خواب گران» و همچنین «کتاب ایوب» بهخوبی گواه این دغدغه است. «کتاب ایوب» ترجمه هاشمینژاد از «منظومه آلام ایوب و محنتهای او» در کتاب عهد عتیق است. مقدمهای که هاشمینژاد بر این کتاب نوشته، باریکبینی او در مقوله زبان را بهخوبی نشان میدهد و خود ترجمه نیز بهخوبی نشانگر این باریکبینی است.هاشمینژاد در سالهای 88، 89 و 91 با انتشار کتابهایی نظیر «قصههای عرفانی، تعریف، تبیین و طبقهبندی»، «حکایتهای عرفانی» و «سیبی و دو آینه» گرایش خود به ادبیات عرفانی را آشکارتر به نمایش گذاشت. این گرایش اما قرائتهایی از این ادبیات به دست میداد که آنها را برای خواننده امروزی نیز جذاب میکرد، چراکه در دید هاشمینژاد به ادبیات قدیم نوعی تازگی و طراوت وجود داشت.علاوه بر آنچه به حیطه نثر فارسی تعلق دارد، قاسم هاشمینژاد در طول عمر 75ساله خود چند مجموعه شعر نیز منتشر کرد؛ «پریخوانی»، «تکچهره در دو قاب»، «گواهی عاشق اگر بپذیرند» و «شهر شیشهای» دفترهای شعر او هستند که از این میان «شهر شیشهای» شامل شعرهایی است برای نوجوانان و جوانان. سه دفتر شعر او بعدها در نشر بوتیمار در یک کتاب با عنوان «بازخرید دیاران گمشده» منتشر شدند. او همچنین داستانی برای کودکان نوشته است با عنوان «قصهی اسد و جمعه». فیلمنامه «عشقنامهی ملیک مطران»، ترجمه تئاتر منظوم «مولودی» از تی.اس.الیوت، ترجمه «من منم» از راتان لعل، ترجمه کهنترین متن وحدت وجود اثر منظوم داتا تریا با عنوان «سرود رستگاری»، «توی زیبایی راه میروم»، «در ورق صوفیان» و «عشق گوش، عشق گوشوار» از دیگر آثار منتشرشده قاسم هاشمینژاد در زمینه ترجمه و تألیف است. همچنین در سال 56 دو نمایشنامه رادیویی به نامهای «آبتنی با شیرین» و «اپرتی به اسم خر خاکستریرنگ» از او در مجله تماشا چاپ شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.