ماجرای غمانگیز بیکفایتی و اعتماد بیجا به برزیل
عرفان خسروی- دیرینهشناس
پرده اول: آفتاب داغ شهریورماه روی صخرههای سرخرنگ بیابان آببید کرمان میتابد. من و محمدرضا پورباغبان خسته و عرقریزان هر تکهسنگی را که میبینیم، وارسی میکنیم و به سویی میافکنیم. اعضای دیگر گروه پیجویی دایناسورها کیلومترها از من و محمدرضا فاصله دارند. من زیرلب آوازی قدیمی را زمزمه میکنم و محمدرضا از دست من کلافه شده. آنی میگوید: «عرفان ساکت باش، ببینم این چیه». کنگلومرای سرخرنگی را برمیدارد که نقطهای آبیرنگ روی آن میدرخشد. دعا میکنم که این همانی باشد که در پی آن میگردیم. چندساعت بعد مجید میرزاییعطاآبادی، سرپرست سفر، نمونه را میبیند و میگوید احتمالا استخوان یا دندان دایناسور باشد؛ اولین قطعهای از بدن یک دایناسور که در ایران پیدا میشود. بعد هم الدر دپائولو سیلوا، دانشجوی جانورشناسی و کارشناس تمیزکاری سنگوارهها با ابزار ظریف و سخت دندانپزشکی روی تکهسنگ میافتد و مشغول شکافتن و بیرونکشیدن نمونهای میشود که برق گوشه آبیرنگش چشم محمدرضا را گرفته بود. چسبهای قطرهای را یکی پس از دیگری باز میکنم و به الدر میدهم. گوهری که دنبالش میگشتیم آرامآرام پیدا میشود: دندانی با لبههای دالبری و ریخت معمول دندانهای دایناسورهای گوشتخوار. تا میآیم دست بزنم، آلکس کلنر، دستم را پس میکشد و میگوید: «عرفان بذار الدر کارش رو بکنه!».
پرده دوم: چند هفته بعد که نخستین پیجویی سامانمند دایناسورها پس از انقلاب در ایران به اتمام رسیده، به تهران برگشتیم و در جلسهای که در سازمان زمینشناسی برگزار شد، دکتر منوچهر قرشی، رئیس وقت پژوهشکده علوم زمین در مهرماه ۱۳۸۱، اجازه خروج این دندان از ایران را به مقصد موزه ملی برزیل صادر کرد. محمدرضا پورباغبان، کاشف اصلی سنگواره، اصلا در این جلسه حضور نداشت. مجید زیرلب غرغر میکرد. در گوش مجید گفتم این چه حرفی است که دکتر قرشی میگوید؟ مجید گفت: «کلنر قبلا اجازهاش را گرفته و اعتراض ما هم جواب نداده؛ درحالیکه اگر واقعا قرار بود پژوهشی انجام شود، همینجا هم با تهیه مقطع نازک از دندان، امکانش وجود داشت». آلکس کلنر چندسال بعد بیآنکه سازمان زمینشناسی ایران یا هیچکدام از همکاران ایرانی نخستین پیجویی دایناسورها را در جریان بگذارد، ویزا گرفت، به ایران سفر کرد و باز هم به جستوجوی دایناسورها رفت. بعدها که خبر سفر کلنر به ما رسید، مدعی شد چیزی پیدا نکرده؛ وانگهی اگر هم چیزی پیدا کرد، هیچکدام از ما خبری از آن نداریم. یافتههای سال ۲۰۰۲ ما تا سال ۲۰۱۲ منتشر نشد و پژوهشی هم که قرار بود روی بافت و مقطع دندان در موزه ملی برزیل انجام شود، هرگز صورت نپذیرفت.
پرده سوم: خبر کوتاه و دردناک است. موزه ملی برزیل با بیش از 20 میلیون قطعه جانورشناختی، دیرینهشناختی، انسانشناختی و تاریخی در یکساعتواندی سوخت، از دست رفت و همهچیز از دسترس علم خارج شد. یافتههای متعدد آلکس کلنر و دانشمندان دیگر شاغل در موزه ملی برزیل، همگی نیست و نابود شدند. جمجمه 12 هزارساله لوثیا (Luzia) که قدیمیترین فسیل انسان در آمریکا بود و نمونههای تایپ تروسورهایی مثل کوپهداکتیلوس (Caupedactylus)، بــراســـیلیوداکتـــــیلــــوس
(Brasileodactylus)، آنانگوئهرا (Anhanguera)، توپوشوارا (Tupuxuara)، تاپههارا (Tapejara)، سیراداکتیلوس (Cearadactylus)، امبریداکتیلوس (Aymberedactylus) و دایناسورهایی مثل سانتاناراپتور (Santanaraptor)، اوشالایا (Oxalaia)، گندواناتایتن (Gondwanatitan) و همچنین نخستین دندان دایناسوری که از ایران کشف شده بود، بخش کوچکی از خسارات بهبارآمده در آتشسوزی شامگاه یکشنبه، دوم سپتامبر ۲۰۱۸ بود.
ارزش اقتصادی دندانهای دایناسوری مشابه آنچه در ایران پیدا شد، در تارنماهایی مثل eBay شاید حدود صد دلار باشد و قطعا میان آنهمه خسارت علمی و تاریخی که به موزه ملی برزیل وارد شده، چیز قابل عرضی نیست؛ ارزش علمی آن هم در حد عکسی بود که در مقاله سال ۲۰۰۲ منتشر شد؛ نه مقطع نازکی برای بافــتشنــاسی، نه هیچگونه ردیابی ایزوتوپی؛ اما ارزش ملی آن برای ایران چه؟
سؤال خوبی است که جا داشت 16 سال پیش، هنگام پیشکشی سنگواره دندان دایناسور ایرانی به موزه ملی برزیـــل از خودمــان میپرسیدیم؛ گرچه حالا هم دیر نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.