گزارش «شرق» درباره موضوع «انتقال پایتخت» از دهه ۶۰ تا امروز
کاری که هیچ رئیسجمهوری نتوانست انجام دهد
صدرا محقق: یک موضوع تکراری به قدمت چهار دهه. دهه 60، دهه 70، دهه 80 و دهه 90. اولینبار سال 64 در دستور کار دولت وقت قرار گرفت و به نتیجه نرسید. آخرینبار هم همین دیروز، در دوازدهمین روز شهریور 97 در جلسه شورای ساماندهی مرکز سیاسی و اداری کشور به بحث گذاشته شد و درباره آن دستوراتی صادر شد. صحبت از موضوع «انتقال پایتخت» است که در همه این سالها و در دوره همه رؤسای جمهور از آن سال تا امسال هر بار مطرح شد و در باب لزوم اجراکردنش جلسه و همایش و سخنرانی و مصوبه و دستور و وعده صادر شد، اما هیچگاه به نتیجه خاصی نرسید.
آخرین جلسه روز گذشته بود، جلسهای که با حضور معاون اول رئیسجمهور و وزرای راهوشهرسازی، نیرو، اطلاعات، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، شهردار تهران، رئیس شورای اسلامی شهر تهران و برخی نمایندگان مردم تهران در مجلس شورای اسلامی برگزار شد و در آن انتقال پایتخت سیاسی و اداری کشور بهعنوان دومین دستور جلسه مطرح شد. در این نشست مرکز همکاریهای تحول و پیشرفت ریاستجمهوری و نماینده وزارت راهوشهرسازی گزارشهایی ارائه کردند و درباره موضوع انتقال پایتخت بحث و تبادل نظر و مقرر شد وزارت راهوشهرسازی با استفاده از نظرات و دیدگاههای صاحبنظران دانشگاهها، دستگاههای ذیربط و تجربیات سایر کشورها در شش ماه مطالعه و پژوهشی جامع و دقیق درباره امکانسنجی انتقال پایتخت اداری و سیاسی کشور انجام و آن را به دولت ارائه دهد.
اسحاق جهانگیری، معاون اول رئیسجمهور هم در همین جلسه دراینباره سخن گفت و نکاتی را مطرح کرد، به این شرح: «مدیریت تهران در شرایط بحران احتمالی یکی از دغدغههای اصلی مسئولان کشور است چون حدود یکچهارم جمعیت کشور در تهران بزرگ ساکن هستند و نمیتوان مسائل انباشتهشده و مشکلات این میزان از جمعیت را نادیده گرفت و از آن چشمپوشی کرد». وی همچنین با اشاره به تکلیف قانونی برای انتقال مرکز سیاسی و اداری کشور به خارج از تهران تصریح کرد: «حتی اگر انتقال پایتخت و مرکز سیاسی و اداری کشور به خارج از تهران انجام شود، باز هم از اهمیت و جایگاه تهران کاسته نمیشود و به جهت جمعیت بزرگی که در تهران بزرگ ساکن هستند، ساماندهی تهران باید همچنان در دستور کار قرار بگیرد و بهعنوان یکی از موضوعات و اولویتهای اصلی مدیریت کشور مطرح باشد».
جهانگیری در گفتههای خود به موضوع «تکلیف قانونی برای انتقال مرکز سیاسی و اداری کشور» اشاره کرد. اما این تکلیف از چه زمانی و چطور به مسئلهای جدی تبدیل شد؟ اشاره معاون اول رئیسجمهور به مصوبهای از مجمع تشخیص مصلحت نظام است که در آن، زمانِ انتقال پایتخت سال 1404 تعیین شده است. سابقه ماجرا به قبلتر از فعالیت رسمی و جدی تشکیلاتی به اسم مجمع تشخیص مصلحت نظام برمیگردد.
اول بار در دویستمین سال انتخاب تهران بهعنوان پایتخت ایران این بحث به میان آمد. سال 64 و درست در بحبوحه جنگ، روزهایی که دشمن بعثی تهران را هرازگاه موشکباران میکرد. آن روزها یکی از دلایل مطرحشده برای این موضوع دورکردن پایتخت کشور از دامنه تهاجم و دسترسی رژیم صدام بود. احتمالا بههمیندلیل نیز گزینه مشهد بیشتر از همه شانس جایگزینی برای پایتخت را داشت. در آن روزها یکی از اصلیترین مدافعان ایده انتقال پایتخت، آیتالله هاشمیرفسنجانی، رئیس آن سالهای مجلس شورای اسلامی بود.
آن روزها طرح مسکوت ماند و به نتیجه نرسید. تا اینجا هاشمی از مجلس به ریاستجمهوری رسید و دوباره پای این بحث به میان کشیده شد و دولت کارگروهی را برای انجام طرحهای مطالعاتی و پژوهشی درباره این موضوع تعیین کرد، اما نتیجه کار این بود که تهران هنوز پایتخت کشور است.
پس از آن موضوع در دولت محمد خاتمی هم دنبال شد، اینبار شاید کمی جدیتر، چون بحث هزینههای مالی این انتقال هم محاسبه و اعلام شد؛ اما عدد آن آنقدر چشمگیر بود - نزدیک به 12هزارمیلیارد تومان برابر با 12میلیارد دلار آن سالها- که طرح دوباره به بایگانی رفت و کسی موضوع را جدی نگرفت.
پس از آن نوبت به دولت احمدینژاد رسید، دولتی که در زمینه اتخاذ تصمیمات عجیب و غریب و غافلگیرکننده صاحب سبک بود و در این زمینه میتوانست گامهایی بردارد. همینطور هم شد و رئیس دولت آن سالها یکباره وارد میدان شد و بهصراحت دراینباره اظهارنظر کرد و از ضرورت انتقال پایتخت سخن گفت. گامهای او در این زمینه کمی متفاوت بود و اینطور تصمیم گرفت که بهجای انتقال یکباره و کلی پایتخت، ساختارهای اداری و رسمی را تکهتکه و آرامآرام جابهجا کند. برهمیناساس دولت احمدینژاد 11 سال پیش و در ۱۸ شهریور سال 86 طرح «انتقال کارکنان دولت به شهرهای کوچک» را به همه دستگاهها، وزارتخانهها و مؤسسات دولتی سراسر کشور ابلاغ کرد. براساس این طرح، اعلام شد دولت تسهیلات درخور توجهی به آن دسته از کارکنان که به تغییر محل اشتغال خود از کلانشهرها بهویژه تهران و همچنین مشهد، تبریز، اصفهان، کرج، شیراز، قم و اهواز تمایل دارند، اختصاص میدهد. همینطور برخی سازمانها نیز چندتکه و هر قسمتشان به یک شهر کوچانده شدند، مثل سازمان میراث فرهنگی. نتیجه هر دو ایده شکست بود، از اولی اصلا استقبال نشد و دومی به فاجعه دستکاری ساختار تخصصی سازمان
میراث فرهنگی و گردشگری منجر شد.
از آنموقع تاکنون دیگر بحث انتقال پایتخت چندان بهصورت جدی مطرح نشده، اما جلسه روز گذشته و همچنین جلسه دیگری که اردیبهشت سال جاری در این زمینه برگزار شد نشان میدهد دولت دوازدهم هم تحرکاتی را در این زمینه شروع کرده است، هرچند به نظر نمیرسد این اقدامات و جلسات چندان جدی باشند و بیشتر میتوان آنها را جلساتی برای رفع تکلیف برشمرد.
بااینحال فعلا و دستکم بهعنوان جلسه و برنامه چنین موضوعی در دستور کار است. باید دید موظفکردن وزارت راهوشهرسازی به شش ماه مطالعه و پژوهش در این زمینه به چه سرانجامی خواهد رسید.
بااینهمه موضوع انتقال پایتخت بحثی عجیب و غیرعادی در دنیا نیست. از همین همسایههای خودمان در خاورمیانه تا اروپا و آمریکای جنوبی کشورهایی هستند که تجربه انتقال پایتخت را دارند. علاوه بر این برخی کشورها نیز تجربه تمرکززدایی از پایتختشان را ثبت کردهاند. در ایران اگرچه در این چهار دهه جلسات، همایشها و پژوهشهای بسیاری در زمینه انتقال پایتخت برگزار شده و مجمع تشخیص مصلحت نظام هم زمان دقیقی برای این موضوع تعیین کرده است، اما شواهد و قرائن نشان میدهد، تهران 10میلیون نفری با همه مشکلاتش از کمبود آب تا مسئله آلودگی، از ترافیک تا آسیبهای اجتماعی و رشد نامتوازن و غولآسا، همچنان تا چشم کار میکند، پایتخت باقی خواهد ماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.