|

در ادامه نقد حقوق بشر

جنبش موسوم به سیتواسیونیست‌ها یا موقعیت‌سازان و کتاب «جامعه نمایش» گی‌‌دبور در ایران کاملا شناخته‌شده است. سیتواسیونیست‌ها می‌خواستند از دوپارگی و تعارض موجود میان لحظات هنری و لحظات عادی زندگی روزمره عبور کنند. رویکرد نظری و عملی جنبش سیتواسیونیستی در قبال فرهنگ، شعر و هنر به‌طورکلی بر نقد جدایی استوار است. این جنبش، فرهنگ را نه تصویر خیالی وحدت بلکه پل ارتباط و وحدت واقعی لحظات زندگی می‌داند. این‌ها را می‌توان با مسامحه خطوط کلی نظریه سیتواسیونیستی دانست که گی‌دبور در تدوین آن تنها نبود و رائول ونه‌گم او را در این مسیر همراهی می‌کرد. بااین‌حال، ونه‌گم به اندازه گی‌دبور نزد خوانندگان فارسی‌زبان شناخته‌شده نیست. ونه‌گم در لسین بلژیک به دنیا آمد. در مدرسه عالی شهر نی‌ول تدریس کرد. با ترک این نهاد آموزشی دیگر شغلی اختیار نکرد و تنها با نوشتن کتاب‌هایش و مقالاتی برای دانشنامه‌های معتبر زندگی کرد. در 1961 با آتیلا کتنیی، گی‌دبور و میشل برنشتاین آشنا شد. به «انترناسیونال سیتواسیونیست» پیوست و در 1970 از آن کناره‌گیری کرد و از آن هنگام تاکنون، به‌رغم رکود فضای فکری و عملی سیتواسیونیست‌ها، مبارزه‌ گروهی آنها را به‌طور فردی ادامه داد: نقد رادیکال جامعه ضد‌انسانی، عصیان علیه تخریب و شور زندگی. او درحال‌حاضر در زادگاه خود زندگی می‌کند. ونه‌گم تاکنون کتاب‌های بسیاری نوشته است. ازجمله می‌توان به «بین‌الملل نوع بشر» اشاره کرد که در آن از آینده بشر می‌گوید، آینده‌ای که انسان با عبور از جامعه زراعی پا به جامعه تجاری گذاشته و محصول آن درحال‌‌حاضر جامعه سرمایه‌داری است. اما همین انسان می‌خواهد بر مبنای اتکا به تحقق امیال انسانی‌اش مدرنیته‌ای انسانی را محقق سازد. در ادامه همین اثر، ونه‌گم کتاب مهم دیگری دارد به نام «اعلامیه حقوق موجود انسانی» درباره‌ «خودفرمانی زندگی چونان فراگذشتن از حقوق بشر» که به تازگی با ترجمه بهروز صفدری و به همت نشر کلاغ منتشر شده است.کتاب در اواخر سال 2000 نوشته شده است. چنان‌که از عنوان آن پیداست، این متن نقدی تاریخی است به مضامین انتزاعی «حقوق بشر» و مطرح‌کردن مطالبات انضمامی انسان معاصر. مطالعه کتاب حاضر با توجه به ماهیت انتزاعی و نقش مغشوش‌کننده‌ «حقوق بشر» در عرصه‌ نظری و عملی خالی از لطف نیست. درواقع، این کتاب نقدی است بر اعلامیه حقوق بشر و آزادی‌های کالایی که نافی آزادی‌های انسانی است، همراه با حقوقی که ونه‌گم برای آینده بشر و جهان پیشنهاد می‌دهد. نقدهای ونه‌گم به حقوق بشر جاری و حاکم کاملا صریح و روشن است. او حقوق بشر را چیزی جز شکل‌های اتساعی یا المثناهای ویژه‌اى از یک حق یگانه نمی‌داند، یعنی حق بقا و زنده‌ماندن که فقط با هدف کارکردن در خدمت بقای اقتصادى توتالیتر به ‌دروغ خود را همچون حق یگانه امکان معیشت نوع انسان تحمیل کرده است. او معتقد است اگر حق بقا به کسی بخشیده شود که آن را با عرق جبین‌اش به دست آورده، بیش از هر چیز مثل یک حکم تعلیقی و نوعی فرجام‌خواهی است در برابر حکم مرگی که اقتصاد علیه کسی اقامه می‌کند که در کار رشدبخشیدن به قدرت اقتصاد نباشد. در نظر او حقوق بشر نفی حقوق موجود‌ انسانی را به شکلى ایجابی رسمیت می‌بخشد. چون معتقد است «انسان انتزاعی فقط تولیدکننده‌اى است به جایگزینی فردى که سرنوشت خویش را با بازآفرینی جهان می‌آفریند». بااین‌حال، تاکید دارد باید پذیرفت که در گذر از قرن‌ها تاریخ ناانسانی، حقوق بشر، چه به صورت تلویحا پذیرفته‌شده‌ آن و چه به صورت آشکارا مطالبه‌شده‌اش، با اعلام ضرورت بهره‌مندشدن همگان از یک حداقل حیاتى، ضامن غریزه‌ بقایی بوده که بدون آن زندگی ممکن نیست. «تا روزى که معلوم شد که ذوق زنده‌ماندن اگر به یک زندگی انسانی زیسته‌شده ره نبرد، به ضد خود تبدیل می‌شود». به باور ونه‌گم «حقوق بشر، که قرار است ما را از هر آنچه درصدد تجاوز به آنهاست مصون بدارد، در عمل بر خصلت سرکوبگرانه‌ کمونیته یا اجتماعی صحه می‌نهد که منافع‌اش پایمال‌کننده و مخالف منافع اعضای آن است. هنگام آن فرارسیده تا جامعه‌اى را ارتقا بخشیم که از قید ضمانت‌های قیمانه و سرپرستانه معاف باشد زیرا شرایطى را از میان برداشته که درست موجد خشونت، تجاوز، سرکوب و باعث ازخودبیگانه‌شدن شیوه‌های اعتراض به این شرایط است». (ص 21) ونه‌گم بعد از نقدی که بر حقوق بشر و آزادی‌های جعلی و انتزاعی انسان معاصر وارد می‌کند، حقوق 58 ماده‌ای خود را مطرح می‌کند که از جمله می‌توان به چند ماده از «اعلامیه حقوق موجود انسانی» او اشاره کرد: از حق زندگی، استقلال، دانستن، خوشبختی، برخورداری آزادانه از زمان‌، نقل‌‌مکان، حق رایگانی لوازم زندگی، مسکن، خوراکی سالم و طبیعی، سلامتی، رفاه و تجمل، تا حق کامیابی و اصالت و تن‌آسایی. تک‌تک این ماده‌ها همراه با تفسیرهایی است که به خواننده در فهم موضوعات کمک می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.