|

در مغاک امر ملی و جهان‌وطن

چند سالی است در همه دنیا مردم به رگ و ریشه‌شان بازمی‌گردند و بسیاری به آن می‌نازند و چه‌چیز از این بهتر برای نهادهای قدرت و ملت- دولت‌ها؟ برخی از ریشه فرانسوی دم می‌زنند، برخی از روسی و آلمانی و آمریکایی و عده‌ای از کوروش و داریوش و تبار پارسی، برخی دیگر نیز به پس‌زمینه کاتولیک یا بودایی و ... می‌نازند. اوضاع به‌گونه‌ای است که انگار نیازی نیست بدانیم چه کسی هستیم، ولی همین که خود را متعلق به ریشه‌های ملی و ... خاصی بدانیم، کفایت می‌کند. اکنون بر کسی پوشیده نیست که بحران ارزش‌ها و فروپاشی افراد به نقطه‌ای رسیده که دیگر نمی‌دانیم چه هستیم و ازاین‌رو برای حفظ نشانی از شخصیت خودمان تمام تلاشمان را می‌کنیم تا زیر بزرگ‌ترین و و‌اپسگرایانه‌ترین مخرج مشترک پناه بگیریم و پنهان شویم؛ این مخرج مشترک چیزی نیست جز ریشه‌های ملی و کیش و نیاکانمان: «کین‌توزی و نفرت از دیگرانی که از تبار من نیستند و از حیث شخصی، اقتصادی و فرهنگی به من اهانت می‌کنند: به این ترتیب به جمع خودی‌ها بازمی‌گردم و به مخرج مشترکی کهن و آغازین چنگ می‌زنم». ژولیا کریستوا در کتاب «ملت‌هایی بدون ملی‌گرایی» این گرایش به جریان ریشه‌ها را واکنشی کین‌توزانه می‌داند. کريستوا، فيلسوف، منتقد ادبي، روان‌کاو، فمينيست و رمان‌نويس معاصر است. او بعد از انتشار نخستين کتابش، در سال ۱۹۶۹ تأثير زيادي در تحليل انتقادي، نظريه فرهنگ و فمينيسم گذاشت. آثار او شامل کتاب‌ها و مقاله‌هاي بسياري درباره نشانه‌شناسي، بينامتنيت و آلوده‌انگاري (abjection) در حوزه‌هاي زبان‌شناسي، نظريه ادبي و نقد، روان‌کاوي، زندگي‌نامه‌نويسي و خودزندگي‌نامه‌نويسي، تحليل سياسي و فرهنگي، هنر و تاريخ هنر مي‌شود. او را يکي از پيشگامان ساختارگرايي نيز مي‌دانند. همچنين کارهاي او جايگاه مهمي در انديشه پساساختارگرايي دارد. کریستوا خود را نماینده گرایشی می‌داند که آن را گونه‌ای نادر و کمیاب می‌نامد، گونه‌ای که در روزگار ملی‌گرایی احیاشده شاید حتی در آستانه انقراض قرار دارد: او خود را یک جهان‌وطن می‌داند؛ بنابراین در کتاب حاضر از موضع فیلسوفی جهان‌وطن و درعین‌حال «غریبه‌ای ممتاز» به بررسی مفهوم کلی بیگانگی و دیگربودگی می‌پردازد. او ملت را ورای گشودن مرزها و ادغام‌های اقتصادی و حتی سیاسی که در اروپا و سراسر جهان روی می‌دهد، موجودی پایدار و البته تغییرپذیر می‌داند و تأکید دارد همواره باید چنین باشد. او که خود در فرانسه شهروندی خارجی محسوب می‌شود،‌ با اشاره به وضعیت مهاجران در اروپا و از طریق واکاوی وضعیت بیگانگی در تاریخ فکری‌- الهیاتی غرب،‌ در پی رسیدن به ایده‌ای پویا از ملی‌گرایی است که مبتنی است بر مفهوم «روح کلی» منتسکیو. کریستوا کلید شناخت و یافتن وجه مشترک تفاوت‌های قومی، دینی، اجتماعی و سیاسی را در مفهوم روح کلی منتسکیو می‌یابد. بسیاری این ایده کریستوا را اولین گام در مسیر ملتی از بیگانه‌ها و جهانی متشکل از ملت‌هایی بدون ملی‌گرایی می‌دانند. موضع کریستوا از سویی بر فرض وجود ازلی غرابتی درونی در سوژه ایلیاتی بنا دارد و از سوی دیگر می‌کوشد میان دو حد افراطی ملت‌پرستی سرسختانه و ملت‌گریزی سرخوشانه حد میانه‌ای بیابد. این کتاب شامل سه جستار است: «ملت فردا چگونه ملتی است»، «نامه‌ای سرگشاده به آرلم دزیر» و «ملت و کلمه». مفهومی که این مقالات را به هم پیوند می‌دهد، مفهوم «بیگانگی» است. این مفهوم طی ربع قرن گذشته، از زمانی که کریستوا زادگاهش بلغارستان را به قصد پاریس ترک می‌کند، با او همراه بوده است. کریستوا مؤلفه‌های بنیادین روان انسانی را از منظر تاریخی، دینی، جامعه‌شناختی، روان‌کاوانه و ادبی بررسی می‌کند. او حق خارجی‌ها برای ادغام‌شدن، حق مشارکت در یک ملت را قراردادی، تحولی و فرهنگی می‌داند. او تأکید دارد در میان بیگانگان که جملگی از آنانیم (در درونمان و نسبت به دیگران) ایده فرانسوی ملت که از مونتسکیو وام می‌گیرد، تقویت می‌شود. در نظر او گرچه این ایده آسیب‌پذیر است، شانس آزادی خاصی در دل خود دارد. اگرچه در این جستارها واژه‌های غریب،‌ بیگانگی یا غریبه به‌ندرت دیده می‌شوند،‌ بااین‌حال مفهوم «دیگربودگی» همواره حضور دارد. پس از آن، مفاهیم «بیگانه» و «دیگری» در هم ادغام می‌شوند و در بیگانه با خودمان در نهایت بر بیگانه درون تأکید می‌شود، دیگری در درون موجودی واحد. با تمام این اوصاف، ایده‌ای که کریستوا از مونتسکیو وام می‌گیرد و خود را بسیار به آن پایبند می‌داند، به‌شدت معتدل و وابسته به بانی وضع موجود به نظر می‌رسد؛ یعنی ملت-دولت‌ها و اگرچه نه از بلاغت کم دارد و نه از اسباب اقناع برای عموم، بعید است با پافشاری بر آشتی امر ملی و جهان‌وطنی بی‌آنکه خدشه‌ای بر مرزهای ملی بیفتد، بتوان افقی رهایی‌بخش برای مردم جهان، به‌ویژه آوارگان تصور کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.