به ترکیه اردوغان اعتماد نکنیم
صالح نیکبخت . حقوقدان
اجلاس جدید سران کشورهای ایران، روسیه و ترکیه برای پیگیری آینده سوریه، اجلاسی با دیدگاههای متضاد درباره این کشور است. بااینحال چون در حمایت از دولت حاکم سوریه، ایران و روسیه دست بالا را دارند، باید دید آنکارا پس از این چگونه عمل میکند. رئيسجمهور ترکیه که به موجسواری در جریانات سیاسی داخلی و خارجی شهره است، در شرایطی در این اجلاس شرکت میکند که هنوز گروههای مخالف دولت در این کشور فعالاند و بسیاری از نهادهای خیریه که همگی زیر ذرهبین سازمان امنیت ترکیه «میت» نیز هستند، با حمایت دولت ترکیه آشکار و نهان به کمکهای مالی و لجستیکی خود به تروریستها ادامه میدهند. دیری نخواهد پایید که نتیجه این کمکها هم مانند حمایت شاهزادگان سعودی از عوامل حمله سپتامر 2001 به برجهای دوقلوی نیویورک آشکار میشود. استان ادلب سوریه که هممرز با ترکیه است، اکنون مجتمع گروههای کوچک و بزرگ تروریستی مخالف دولت سوریه و ازجمله داعش و القاعده و جیشالاسلام و گروه برآمده از میان ترکمانهای سوریه با ایدئولوژی التقاطی پانترکی و اخوانی (اخوانالمسلمین) و... است. با وجود درخواست روسیه از آنکارا برای متمایزکردن گروههای حمایتشده
خود از تروریستها، تاکنون پاسخی درخور اعتماد داده نشده است. به لحاظ تاریخی دولت خلافت عثمانی که ترکیه جایگزین آن شده است، همیشه با روسیه اختلاف داشته و بعد از فروپاشی خلافت عثمانی و اتحاد شوروی سابق هم اختلاف دو کشور ادامه یافته است. از جنگ چالدران در سال 1514 میلادی تا پایان جنگ جهانی اول که نظام خلافت عثمانی فرو پاشید و خاورمیانه براساس نقشه استعماری سایکس-پیکو و اطلاع امپراتوری روسیه تقسیم شد، هیچ کشوری به اندازه دولت عثمانی و میراثخواران آن که امروز پرزیدنت اردوغان آشکارا داعیه احیای آن را دارد، رقیب ایران نبوده است. بار دیگر یادآور میشوم که تمام مناطق کردنشین شرق و جنوب ترکیه و شمال سوریه و عراق تا «جبال حمرین» در غرب کرکوک، با جمعیتی بیش از 40 میلیون نفر کرد که با ایرانیان پیوستگی نژادی و تاریخی و فرهنگی دارند و با تمام ذخایر معدنی و نفت و گازی موجود در این مناطق، بر اثر هجومهای پیدرپی ترکها از ایران جدا شده است. فقط در دوره 10ساله اول حکومت شاه طهماسب صفوی، چهار بار عثمانیها به ایران یورش آوردند و اهل تاریخ میدانند پس از سقوط تبریز نخستین پایتخت صفویان از سوی ارتش عثمانی و ترس شاهان
صفوی از سقوط قزوین به دست عثمانیها، پایتخت ایران از این شهر به اصفهان انتقال یافت. امروز سلطان آنکارا روزی متحد استراتژیک اسرائیل و از معدود کشورهای اسلامی است که در تلآویو سفارت دارد و روزی دیگر مدافع غزه است. زمانی با بانوی اول ترکیه میزبان خانواده اسد است و روزی پیشاهنگ حمله نظامی به سوریه برای براندازی دولت این کشور میشود. روزی صف تانکرهای حامل نفت استخراجشده به دست داعش از چاههای نفت سوریه به سوی ترکیه با ماهوارههای روسیه افشا میشود و دیگر روز در کاخ کرملین برای مبارزه با داعش با همتای روس خود مذاکره میکند. وجدانهای بیدار جهانیان شاهد بودند در حمله مغولآسای داعشیان به شمال سوریه، پرزیدنت اردوغان مانند حامي داعشیان عمل کرد و با حمایتهای پیدا و نهان خود راه را برای ارتکاب جنایات و نسلکشی کردها به دست داعش فراهم کرد. بااینحال با وجود وعدهها و هلهله اردوغان برای سقوط فوری کوبانی، با مقاومت دلیرانه مردان و زنان کرد و آزادیخواهان جهان، کوبانی نجات یافت.
اکنون که زیادهخواهیهای ریاستجمهوری ترکیه با اخم و قهر متحدان دیروز و تحریمهای کسی مثل خودش مواجه شده است، مانند همیشه در چرخش 180درجهای، ستاره اقبال خود را در همپیمانی با ایران و روسیه میداند. تحریمهای ظالمانه علیه ترکیه و ایران باعث نزدیکی ترکیه به ایران نخواهد شد و رقابت تاریخی و منطقهای این دو کشور انکارناپذیر است. در بحران چندساله و جنگ داخلی خانمانسوز سوریه، اختلاف دیدگاه و تضاد منافع ترکیه و ایران به بارزترین شکل ممکن عینیت یافته است. ترکیه با تصور فروپاشی دولت سوریه برای بهرهگیری هرچه بیشتر از کیک صبحدم پیروزی مخالفان اسد، در صف اول دولتهایی قرار گرفت که خواهان سقوط او بودند و در هر سه حوزه نظامی، لجستیکی و تبلیغاتی از هیچ تلاشی برای رسیدن به این مقصود دریغ نکرد. درحالیکه ایران در نقطه مخالف این سیاست ایستاد و در کنار روسیه با تحمل هزینه مالی و جانی فراوان امکان حفظ دولت را فراهم آوردند، تاکنون بخت با مثلت روسیه، ایران، حزبالله و گروههای شیعی مبارز همراه بوده است. دمشق با کمک این حامیان بسیاری از مناطق ویرانشده را پس گرفته و مخالفان نظام اینک در ادلب بهعنوان آخرین پایگاه خود
گرد آمدهاند. باید منتظر بود که آیا ادلب سرنوشت نهایی بحران سوریه را رقم میزند یا توافقات پشت پرده قدرتهای بزرگ که در عریانترین شکل ممکن علیه هم صفآرایی کردهاند. در بحران سوریه مواضع اردوغان آرامآرام تغییر یافت. وحشت فزاینده میراثدار سلاطین عثمانی از ظهور یک پدیده مهم در بحران سوریه، خیالپردازیهای او را به چالش کشیده است. پاکسازی نوار شمال سوریه از سوی نیروهای مشترک کرد و عرب و مسیحی که مرکز پایگاه خلافت خودخوانده داعش در آن قرار گرفته بود، مانند همیشه ترکیه را به تحرک وادار کرد و بیم آن دارد که این نیرو در شمال سوریه به پایگاه کردهای مخالف ترکیه تبدیل شود. برخی معتقدند مؤثرترین نیروی میدانی آماده پیکار با تروریستها، همین مدافعانی هستند که کوبانی و شمال سوریه را آزاد کرده اند؛ Top of FormBottom of Form این همان موضوعی است که اردوغان از آن واهمه دارد؛ بههمیندلیل از مواضع قبلی خود عقبگرد کرده و ظاهرا به اردوگاه مدافعان حکومت کنونی سوریه پیوسته و اگر نه در کردار، دستکم در گفتار در مسیر همراهی با سیاستهای روسیه و ایران در سوریه گام نهاده است. تحقیر ترکیه از سوی غربیها، اینک به ایستگاه نوینی
رسیده است. در اجلاس روز جمعه، رؤسای سه کشور که هر سه از سوی آمریکا در فهرست تحریم، اما با سطوح مختلفی قرار گرفتهاند، گرد هم میآیند. آنچه دولتمردان و تصمیمسازان دستگاه دیپلماسی ما باید در مناسبات سیاسی جدید مدنظر قرار دهند، این است که سیاست خارجی ایران باید بیش از هر چیز متضمن منافع میانمدت و درازمدت کشور و یافتن متحد واقعی باشد. بدون تعریف نقش درخورتوجهی برای کردهای سوریه و همپیمانان عرب و مسیحی آنان در شمال سوریه که نقش مؤثری در مهار تهاجمات ویرانگر داعش داشتهاند، افق آینده سوریه روشن نیست. بههمیندلیل حاميان داعش از نقش آنان بر فرایند دموکراتیزهشدن واقعی در سوریه هراسان هستند؛ چنانکه در زمان سقوط صدام، ترکیه بزرگترین مخالف نقشآفرینی کردها در عراق بود که این مخالفت راه به جایی نبرد و اینک ترکیه با دراختیارگرفتن بازار اقلیم کردستان و عراق بیشترین بهرهبرداری اقتصادی از صدور کالا و مشارکت در پروژههای عمرانی این کشور را نصیب خود کرده است. وضعیت همپیمانی ایران با دیگر میهمان نشست جمعه، در این یادداشت نمیگنجد؛ اما اقتضا دارد دیپلماسی خارجی و منطقهای ما در دام اشتباهات گذشته نیفتد و در طرحی
که ترکیه ایفای نقش میکند، وارد نشود. بروز و ظهور نیروهای کرد که با ایران پیوند تاریخی و فرهنگی دارند، در ساختار سیاسی سوریه برای ایران نهفقط تهدیدی نیست؛ بلکه میتواند بهمثابه عاملی مهم و تأثیرگذار در راستای تأمین منافع ملی ایران و ارتقای ظرفیتهای همگرایی سیاسی و فرهنگی مورد حمایت و توجه دستگاه دیپلماسی کشور قرار گیرد. ترکیه امروز همان ترکیه دوران آتاتورک و سلاطین عثمانی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.