|

تازه‌های نشر چشمه

مرگ، اسطوره، تاریخ و تخیل

مخاطبان ادبیات احمد پوری را تا پیش از انتشار رمان «دو قدم این‌ورِ خط» بیشتر به‌عنوان مترجم، به‌ویژه مترجم شعر، می‌شناختند. با انتشار «دو قدم این‌ور خط» اما نام او به‌عنوان داستان‌نویس نیز مطرح شد و این رمان هم از سوی مخاطبان ادبیات داستانی و هم منتقدان مورد توجه قرار گرفت. پوری بعد از «دو قدم این‌ور خط» رمان دیگری نیز به نام «پشت درخت توت» منتشر کرد و امسال سومین رمان او با عنوان «فقط ده ساعت» در نشر چشمه منتشر شده است. «فقط ده ساعت» چنان‌که در توضیح پشت جلد آن نیز آمده است «رمانی است با محوریت مرگ» که روایت آن از دو بخش تشکیل شده است. داستان این رمان درباره جوانی است مبتلا به سرطان. بخشی از داستان روایت دوستِ روان‌درمانگر این جوان است و بخشی دیگر برگرفته از دفترچه خاطرات خود اوست. رمان این‌گونه با روایت روان‌درمانگر آغاز می‌شود: «من نویسنده نیستم. شغل من روان‌درمانی است. گاه‌گداری نوشته‌ای در زمینه‌ی روان‌شناسی به قلم من در نشریات علمی چاپ شده، اما هرگز خودم را نویسنده ندانسته‌ام. این کتاب قرار است چیزی مانند رمان باشد، بر مبنای حوادث و ماجراهایی کاملا واقعی.کسی که در نظر داشت خود این کار را بکند و چیزی مانند زندگی‌نامه‌ی شخصی خود را با اندک تصرفی تبدیل به رمان کند، چهار ماه پیش مُرد. او از مدت‌ها پیش مرا در جریان تصمیمش برای نوشتن سرگذشت خود گذاشته بود. حوادثی که برای او در زندگی رخ داده بود چندان استثنایی نبود ولی او اعتقاد داشت همین زندگی و مجموع رویدادهای آن، می‌تواند به اندازه‌ی کافی برای یک رمان- سرگذشت جذابیت داشته باشد. امروز دوم اردیبهشت است و حامد پنجم دی‌ماه سال پیش زیر دستگاه اکسیژن، در برابر چشمان من، رویا و بهزاد، خطوط روی مانیتورش را با ایست تنفسی از حالت زیگزاگ درآورد و صاف کرد...». در بخش بعدی یادداشت‌های حامد و روایت روان‌درمانگر در لابه‌لای یکدیگر می‌آیند و به‌تدریج وجوه مختلف ماجرا و شخصیت‌ها نمایان می‌شود و خواننده را با خود همراه می‌کند. «رمان اسطوره‌ای» نوشته سیدعلی قاسم‌زاده و سعید بزرگ‌بیگدلی از دیگر تازه‌های نشر چشمه است. نویسندگان در این کتاب، چنان‌که در عنوان فرعی‌اش آمده، به نقد و تحلیل جریان اسطوره‌گرایی در رمان فارسی پرداخته‌اند. کتاب شامل پنج بخش است. در بخش اول به نسبت اسطوره با رمان و شکل‌های مختلف حضور اسطوره در رمان پرداخته شده است. بازگشت دیالکتیکی اسطوره در رمان‌نویسی مدرن و پسامدرن و جریان‌شناسی رمان‌های اسطوره‌ای در ایران موضوع بخش بعدی کتاب است. در بخش سوم نیز به تحلیل رمان‌های اسطوره‌ای ادبیات ایران پرداخته شده. «یکلیا و تنهایی او» نوشته تقی مدرسی، «تراژدی - کمدی پارس» نوشته اسماعیل فصیح، «قصه‌ی تهمینه» نوشته‌ی محمد محمدعلی، «سالمرگی» نوشته اصغر الهی و «به هادس خوش آمدید» نوشته بلقیس سلیمانی رمان‌هایی هستند که در این بخش مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. بخش چهارم کتاب نیز به نتیجه‌گیری اختصاص دارد و بخش پنجم شامل سه پیوست است با عنوان‌های «روایت و عناصر آن»، «بینامتنیت» و «اسطوره». آن‌چه می‌خوانید سطرهایی است از پیشگفتار کتاب که نویسندگان در آن از آن‌چه تحلیل رمان اسطوره‌ای به دست می‌دهد و شیوه این تحلیل سخن گفته‌اند: «تحلیل رمان اسطوره‌ای نشان می‌دهد که چگونه اسطوره در رمان بازنمایی می‌شود و چگونه و چرا رمان اسطوره‌ را تکیه‌گاه پردازش معنا و پیام خود قرار می‌دهد؟ بی‌گمان تحلیل این نوع ادبی تلفیقی (رمان اسطوره‌ای) به دلیل این‌که از یک‌سو، در قالب رمان عرضه می‌شود که نوع (ژانر) غالب دوره‌ی معاصر است و بیشترین رسالت را در انعکاس گفتمان‌های موجود در جامعه برعهده دارد و از دیگر سو، با اسطوره که ماهیت دوبُعدی دارد (آمیزه‌ی فرم و محتوا) پیوند ناگسستنی و بینامتنی می‌یابد، نیازمند شیوه‌ای ترکیبی ناظر بر تحلیل ساختاری و محتوایی است؛ امری که پیش از این در عرصه‌ی نقد و تحلیل رمان‌های اسطوره‌ای اتفاق نیفتاده است. ازاین‌رو، در واکاوی چگونگی انعکاس اسطوره‌ها در رمان‌های معاصر، تحلیل روایت‌شناسانه‌ی رمان را برای بررسی ساختاری، و تحلیل بینامتنی را برای تحلیل ژرف‌ساخت روایت در رمان اسطوره‌ای برگزیده‌ایم». رمان «آفتاب‌پرست‌ها» نوشته ژوزه ادوآردو آگوآلوسا و ترجمه مهدی غبرایی از تازه‌های نشر چشمه در زمینه رمان ترجمه است. آگوآلوسا نویسنده‌ای آنگولایی است و «آفتاب‌پرست‌ها» نخستین رمانی است که از او به فارسی ترجمه شده. او در این رمان تخیل و تاریخ را به هم آمیخته و روایتی بدیع از مقطعی از تاریخ سرزمینش به دست داده است. روایتی که راوی آن یک بزمجه است. مهدی غبرایی در بخشی از مقدمه‌اش بر ترجمه فارسی این رمان از قول یکی از ناقدان شیوه رمان‌نویسی آگوآلوسا را این‌گونه معرفی کرده است: «... حلقه‌ی ارتباط بین تاریخ و داستان، بین گزارش گذشته و توصیف آن‌چه امکان داشته است... نویسنده می‌کوشد به لحظه‌ای دست یابد که در آن تاریخ به ادبیات تبدیل می‌شود و ترسیم می‌کند که چگونه تخیل ادبی از راه منظر خیالی و رویاوار از زندگی، بر تاریخ پیشی می‌گیرد ... آگوآلوسا نه‌فقط بر تحقیق خشک تاریخی، بلکه بر استعدادی ادبی که به این شخصیت‌ها حیات می‌بخشد، گواهی می‌دهد». این توصیف در مورد رمان «آفتاب‌پرست‌ها» نیز به خوبی صدق می‌کند. در بخشی دیگر از همین مقدمه درباره این رمان می‌خوانیم: «این‌جا مارمولکی داریم که روایتش با داستان‌های فلیکس ونتورا، زالی آنگولایی که تفاوت ظاهری‌اش او را از نژاد و فرهنگش جدا می‌کند، درآمیخته است. مارمولک بر سقف و دیوارهای عمارتی رو به ویرانی به سر می‌برد. چند تن تازه‌به‌دوران‌رسیده - ارواح گمشده که درصدد بازآفرینی خویشتنِ خویش‌اند - به این خانه می‌آیند. وزیر دولت، مأمور امنیتی و عکاس خارجی، همه دلایلی برای میل به ابداع تباری مشهور دارند. هر شخصیت - که سخت درگیر جنگ‌های مصیبت‌بار و سیاست‌های فریب‌کارانه‌ی افریقای پیش از استقلال بوده - فقط با تغییر هویت و کسی دیگر شدن می‌تواند امید گریز از حقیقت یا عدالت داشته باشد و به صورت ستون‌های ملت نوپا درآید. فلیکس ونتورا حرفه‌ای را ابداع کرده که به هرکدام از مشتری‌ها نسبی قلابی می‌دهد - به اضافه‌ی عکس‌هایی از اجداد فقید و همه‌ی سازوبرگ عمری که از سر نگذرانده است، همچنین اسناد و مدارکی در اثبات این دروغ. اما خودش بی‌کس‌تر از همه است: نمی‌تواند هویت واقعی آن مشتری‌ها را بپذیرد، حتا اگر واقعیات بر خیال‌های او هجوم بیاورد. فلیکس در این انزوا فقط با راوی دیگر، یولالیو، سهیم است. غیر از صفحات کتابِ فوق‌العاده خاطره‌انگیز آگوآلوسا، آن‌چه این دو در آن شریک‌اند بی‌کلامی است. یولالیو نمی‌تواند حرف بزند، چون بزمجه است؛ و فلیکس هم از ترس خراب‌کردن آن‌چه چنین دردناک ساخته به حرف نمی‌آید. حقیقت با چنان ناگزیری‌ای که از سرنوشت خبر می‌دهد، قوی‌تر و عجیب‌تر از داستان، سرانجام برملا می‌شود». و اینک سطرهایی از رمان: «در زمان بچگی، پیش از این‌که خواندن و نوشتن یاد بگیرم، ساعت‌های طولانی را در کتابخانه می‌گذراندم؛ روی زمین می‌نشستم، دایرة‌المعارف‌های مصور را ورق می‌زدم و پدرم در این بین به‌زحمت اشعاری می‌سرود که بعدها - به نحوی بسیار معقول - پاره‌شان کرد و دورشان انداخت. بعد که به مدرسه رفتم، توی کتابخانه قائم می‌شدم تا از بازی‌های غالبا خشن پسربچه‌های همسن‌وسال خودم دوری کنم. بچه‌ای خجالتی و لاغر بودم و هدف آسانی برای تمسخر دیگران. البته درشت‌تر شدم - کمی درشت‌تر از بیشتر همسالان - تنم شکوفا شد، اما همچنان گوشه‌گیر بودم و در ماجراجویی کم‌رو. آخرش هم سال‌ها کتاب‌دار شدم و گمانم روزگار خوشی داشتم. در این جسم خاکی که به آن محکومم همیشه خوش بوده‌ام و حالا هم هستم، انگار در داستان عاشقانه‌ی میان‌مایه‌ای به سر برم یا شادی دیگران را از دور نظاره کنم. در ادبیاتِ ارزشمند روابط عاشقانه‌ی شاد چندان معمول نیست. و باری، هنوز کتاب می‌خوانم. شب که می‌شود عطف کتاب‌ها را می‌کاوم. شب‌ها با کتاب‌هایی که فلیکس به غفلت روی میز پاتختی باز می‌گذارد خود را سرگرم می‌کنم. به دلیلی نامعلوم - نمی‌دانم چرا - دلم برای‌ هزارویک‌شب، با ترجمه‌ی انگلیسی ریچارد برتن، تنگ می‌شود...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.