|

چه‌کسي مسئول پيشگيري است؟

حسين ناصري- روان‌شناس پيشگيري

مفاهيم مختلفي در علم وجود دارند که از تاريخچه‌اي کوتاه، ولي پيشينه‌اي بلند برخوردارند؛ يکي از اين مفاهيم پيشگيري است. شايد پيشينه پيشگيري به زماني برگردد که سر انسان اوليه به سقف غار محل سکونتش خورد. درد حاصل از اين تجربه، زمينه تغيير شگرفي را در مغز او فراهم کرد و چه‌بسا همين درد بود که او را واداشت به پيش‌بيني موقعيت‌هاي خطرناک و تهديدکننده بپردازد. اين‌گونه بود که مغز، قابليت پيش‌بيني را در قالب حل مسئله به يکي از مهم‌ترين توانايي‌هاي خود تبديل کرد؛ «پيشگيري». همين موضوع در بسياري از علوم، زمينه‌هاي پرداختن به مفهوم پيشگيري را ايجاد کرد تا در نهايت تخصصي به نام علم پيشگيري شکل بگيرد. پيشگيري به سؤال‌هاي مختلفي مي‌پردازد: «چگونه مي‌توان از ابتلا به سرطان جلوگيري کرد؟»، «چه عواملي نوجوان را در معرض مصرف سيگار قرار مي‌دهد؟»، «براي پيشگيري از طلاق چه برنامه‌هايي وجود دارد؟»، «آيا می‌توان از اعتياد ‌پيشگيري کرد؟»، «اصول سالمندشدن چيست؟» و... . پاسخ‌گويي به اين نوع سؤال‌ها، هدف پيشگيري را مشخص مي‌کند؛ جلوگيري از ابتلا به بيماري‌هاي جسماني و آسيب‌هاي رواني- اجتماعي از طريق قانون‌گذاري، سياست‌گذاري و برنامه‌هاي پيشگيرانه در سطوح فردي و اجتماعي. اتفاق‌نظر جامعي درباره اينکه دقيقا به چه مداخله‌اي پيشگيرانه گفته مي‌شود، بين متخصصان وجود ندارد، ولي به شکل کلي هر نوع قانون‌گذاري، سياست‌گذاري و مداخله يا برنامه‌اي که منجر به جلوگيري از يک آسيب شود، پيشگيري ناميده مي‌شود. البته اين نوع از مداخلات يا برنامه‌ها سطوح مختلفي دارند. متأخرترين تقسيم‌بندي پيشگيري عبارت است از پيشگيري‌هاي همگاني، انتخابي و مشخص. در پيشگيري همگاني يا عمومي هدف اين است که آسيب يا يک مشکل، اصلا شکل نگيرد. در اين نوع از پيشگيري، گروه هدف افرادي هستند که از سلامت برخوردار بوده و هنوز درگير آسيب يا مشکل مدنظر نشده‌اند. برای مثال، اجباري‌شدن بستن کمربند ایمنی يک قانون پيشگيرانه همگاني است که هدف آن جلوگيري‌کردن از آسيب‌هاي جسماني، رواني و اجتماعي حاصل از تصادف‌هاي حين رانندگي است. در نوع دوم که پيشگيري انتخابي ناميده مي‌شود، هدف جلوگيري از ايجاد آسيب يا مشکل در افرادي است که در معرض خطر هستند. بر اين اساس، در اين نوع پيشگيري، گروه هدف در ابتلا به يک اختلال، بالاتر از سطح متوسط خطر قرار دارند و حتي ممکن است معدودي از علائم را هم نشان داده باشند. پرهيز غذايي و ورزش، يک مداخله پيشگيرانه‌ انتخابي براي کساني است که ميزان قندخون ناشتاي آنان بين صد تا 115 است (با اين توضيح که لازم است آزمايش‌هاي تکميلي انجام شود). در نوع سوم پيشگيري، با عنوان پيشگيري مشخص، هدف ممانعت از شکل‌گيري بيماري، اختلال يا يک رفتار آسيب‌زا در افرادي است که به‌شدت در معرض خطر قرار دارند يا آشکارا برخي از علائم را نشان داده‌اند.

پيشگيري از افسردگي در افرادي که تعداد زيادي از علائم افسردگي را نشان مي‌دهند، ولي هنوز به شکل باليني درگير آن نشده‌اند، پيشگيري مشخص محسوب مي‌شود. روشن است که پيشگيري وقتي موضوعيت مي‌يابد که خطري وجود داشته باشد؛ بسياري از بيماري‌هاي سبک زندگي ناسالم نظير اختلالات قلبي-عروقي و انواع و اقسام آسيب‌هاي رواني-اجتماعي نظير پرخاشگري، افسردگي، طلاق، اعتياد، بي‌مسئوليتي اجتماعي، تنبلي اجتماعي و...، خطراتي محسوب مي‌شوند که پيشگيري مي‌تواند کمک کند شکل نگرفته يا به‌ اندازه کافي به تأخير بيفتند. به‌محض اينکه فرد گرفتار موارد اشاره‌شده شود، از گروه هدف پيشگيري خارج‌ شده و نياز به مداخلات و برنامه‌هاي درماني خواهد داشت. به‌عنوان ‌مثال، مادامي‌که فردي دچار حمله قلبي نشده است، مي‌تواند با دريافت برنامه‌هاي پيشگيرانه خطر حمله و پيامدهاي عديده آن را به حداقل برساند، ولي وقتي فردي سکته کرد، نيازمند به برنامه‌هاي درماني، مراقبتي و توان‌بخشي خواهد بود. شايد در نگاه اول چنين به نظر برسد که پيشگيري فقط شامل مداخلات و برنامه‌هاي آموزشي است، حال ‌آنکه مهم‌ترين کارکرد پيشگيري اين است که در وضع قوانين و اجراي سياست‌گذاري‌هاي پيشگيرانه به قانون‌گذار و سياست‌گذار کمک کند. در اين دو حوزه، نقش پيشگيري اين است که دو عامل اصلي شکل‌گيري انواع آسيب‌هاي رواني-اجتماعي؛ يعني فقر و بي‌عدالتي را دائما مدنظر نهادهاي قانون‌گذاري و سياست‌گذاري قرار دهد. روشن است که مسائل و مشکلات رواني-اجتماعي به‌شدت ريشه در شرايط مسموم اجتماعي نظير فقر و تبعيض دارند؛ چراکه اين شرايط هستند که آسيب‌پذيري افراد را به رفتارهاي فردي و اجتماعي نابهنجار و آسيب‌رسان تبدیل مي‌کنند. به عقيده جورج آلبي، به‌عنوان يکي از پيشگامان حوزه پيشگيري، با وجودي که مي‌توان پذيرفت برخي از مشکلات به‌ویژه دسته‌اي از اختلالات روان‌پزشکي (نظير اختلالات روان‌پريشي و دوقطبي)، ريشه در ژنتيک داشته و مربوط به جسم هستند، ولي بيشتر مشکلات روانی-اجتماعي مربوط به شرايط اجتماعي نامطلوب هستند. سياست‌گذاري دولت آقاي روحاني در راستای ازبين‌بردن فقر مطلق، بنيادي‌ترين برنامه‌ريزي پيشگيرانه در تاريخ جمهوري اسلامي محسوب مي‌شود که در صورت اجراي کامل و تداوم آن، نقش بسيار مهمي در کاهش آسيب‌هاي رواني-اجتماعي خواهد داشت. قابليت ديگر پيشگيري اين است که با تمرکز بر عوامل محافظ و خطر، به افراد کمک کند خود را سالم نگه دارند.عوامل محافظ و خطر، هر نوع عامل جسماني، روان‌شناختي يا اجتماعي است که فرد را در برابر يک آسيب قوي کرده يا او را آسيب‌پذير مي‌کند. بر‌اساس‌این وجه ديگر پيشگيري، توانمندسازي مبتني بر عوامل محافظ و خطر است. در‌حال‌حاضر برنامه‌هاي پيشگيرانه متعددي در کشور اجرا مي‌شوند؛ ولي عوامل زير مانع از اثربخشي بهينه اين‌گونه برنامه‌ها مي‌شود: 1- فقدان استراتژي ملي پيشگيري: در‌حال‌حاضر اعتبارات معتنابهي صرف برنامه‌هاي آموزشي پيشگيرانه مي‌شود؛ ولي به دليل اينکه برنامه منسجمي درباره نقش وزارتخانه‌ها و ديگر بخش‌هاي دولتي و غيردولتي وجود ندارد، بخش درخور‌توجهي از منابع به هدر مي‌رود. به نظر مي‌رسد اين مهم در غالب يک دبيرخانه ستادي به وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي مربوط باشد که طبق قانون متولي سلامت جامعه است. 2- کيفيت برنامه‌هاي پيشگيرانه: وقتي‌ که يک برنامه پيشگيرانه به توزيع بروشور بدل شود يا مدل آموزش کارگاهي به شيوه‌هاي تدريس کلاسي و نه آموزش فعال صورت گيرد، روشن است که نمي‌توان انتظار اثربخشي داشت. 3- نيروي تخصصي: قانون‌گذاري، سياست‌گذاري و آموزش‌هاي پيشگيرانه باید از سوی نيروي متخصص اجرا شود. در نتيجه ضروري است که در رشته‌هاي دانشگاهي مانند حقوق، مديريت، سياست‌گذاري عمومي، پزشکي (به‌ویژه تخصص‌هاي روان‌پزشکي و پزشکي اجتماعي)، جامعه‌شناسي، روان‌شناسي و مشاوره، پيشگيري به‌عنوان درس عمومي ارائه‌ شود. با وجود آنکه برنامه‌هاي پيشگيرانه‌ موفقي در کشور اجرا مي‌شود که مي‌توان به طرح پيشگيري از تنبلي چشم (آمليوپي) يا مشاوره ژنتيک پيش از ازدواج اشاره کرد؛ ولي در مواجهه با آسيب‌هاي اساسي کشور برنامه‌هاي پيشگيرانه‌اي که به‌درستي طراحي‌ شده و اجرا شوند، وجود ندارد.ا با وجود آنکه زلزله، آسيب اجتماعي محسوب نمي‌شود؛ ولي شايد بتوان با استفاده از تمثيل آن، لطمات حاصل از فقدان نگاه پيشگيرانه را دقيق‌تر تشريح کرد.آسيب‌هاي اجتماعي مانند زلزله‌هايي مخرب سال‌هاست که انواع سرمايه‌هاي اجتماعي، انساني، فرهنگي و حتي معنوي را در خود مي‌بلعد و تا وقتي ‌که رويکردي جامع، منسجم و درازمدت در مديريت کلان کشور حاکم نشود، نمي‌توان انتظار داشت که تغييرات محسوسي ايجاد شود. با‌وجود‌این بايد تأکيد داشت که يکي از جدي‌ترين فلسفه‌هاي نانوشته پيشگيري اين است که افراد در شرايط سخت خود را فراموش نکنند و با ارتقاي سواد پيشگيري تا حد ممکن خود را از ورطه‌ انواع آسيب‌ها بر‌حذر دارند. شايد بتوان گفت که جمله پيشين، مهم‌ترين مسئوليت يا تعهد طبقه متوسط جامعه در قبال خود و نسل‌هاي آتي باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.