گشایشي جدید در روابط ایران و عربستان
شرق، گروه جامعه: سه سال و پنج ماه پس از آنکه سفر حج عمره برای اتباع ایرانی رسما تعلیق شد، نماینده ولی فقیه در امور حج و زیارت از تحویل پیشنویس ازسرگیری اعزام عمره به عربستان خبر داده است. در صورت نهاییشدن موضوع و برقراری دوباره سفر عمره میتوان آن را یک گشایش جدید میان ایران و عربستان دانست که رابطه سه سال گذشته دو کشور سرشار از تنش بود. هر چقدر در زمینههای سیاسی سطح اختلاف و تنش دیپلماتیک میان دو کشور بالاست، اما در زمینه حج نشانههایی از تمایل دو کشور به رابطه دوستانه پیداست. حجتالاسلام قاضی عسکر، نماینده ولی فقیه در امور حج و زیارت، روز گذشته با اعلام این خبر درباره حج واجب امسال نیز با بیان اینکه تعامل مسئولان عربستان با مسئولان و حجاج ایرانی بسیار خوب بود، افزود: «این مهم موجب برگزاری بسیار خوب آیینهای مختلف زائران ایرانی در مناسک حج شد. در صورت پذیرش شرایط ما بهویژه حفظ عزت و کرامت زائران ایرانی مانند حج تمتع از سوی مسئولان کشور میزبان، پس از مشورت با برخی مسئولان مربوطه در کشور امیدواریم بتوانیم این مهم را نیز به انجام برسانیم». تصمیم به تعلیق سفر حج عمره اتباع ایران به عربستان پس از آن اتخاذ شد که در 18 فروردینماه سال 94 خبر تعرض مأموران بازرسی فرودگاه جده به دو نوجوان زائر ایرانی که قصد بازگشت به کشور را داشتند، منتشر شد. بلافاصله پس از انتشار خبر، کار به مجلس کشید و نمایندگان طرح یکفوریتی لغو حج عمره ایرانیان را تا حصول اطمینان از امنیت زائران ایرانی در دستور کار قرار دادند. برخی از مراجع و چهرههای شناختهشده سیاسی کشور هم دراینباره اظهارنظر کرده و واکنشهای تندی نشان دادند؛ از آن جمله میتوان به نظر آیتالله مکارمشیرازی اشاره کرد که دراینباره گفته بود: «آیا عمره که واجب نیست را باید برویم و زیر بار هر خفتی برویم؟». آیتالله هاشمیرفسنجانی هم این اقدام را «رسوایی جدی برای نظام عربستان و دستگاه امنیتی این کشور» وصف کرد. اعتراض به این اتفاق حتی به برگزاری تجمع جلوی سفارت عربستان در تهران و کنسولگری این کشور در مشهد هم کشیده شد. در نهایت چند روز بعد تصمیم رسمی به تعلیق سفر عمره را علی جنتی، وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی، در روز دوشنبه 24 فروردین 1394 با این توضیحات اعلام کرد: «پس از مطالعات و بررسیهای انجامشده امروز به سازمان حج دستور داده شد تا زمانی که متجاوزان به دو نوجوان ایرانی در فرودگاه جده محاکمه بشوند و مورد مجازات قرار بگیرند، فعلا عمره متوقف میشود و پروازهای ایران به عربستان تعلیق خواهد شد. چراکه با توجه به اتفاقی که افتاده، حیثیت عمومی ملت ایران خدشهدار شده است و یک خواست عمومی بین ملت شکل گرفته است و باید واکنشی نشان داده شود». براساس خبرهای رسمی منتشرشده در همان روزها تلاشها و پیگیریهای دیپلماتیک میان دو کشور اما ادامه داشت و مقامات ایران خواستار برخورد با مأموران خاطی فرودگاه جده شدند، مقامات سعودی هم قول دادند که این افراد دستگیرشده را مجازات کنند. در نهایت اما حدود دو سال بعد و در اسفند سال 95 خبرگزاری آسوشیتدپرس بهنقل از یک مقام امنیتی عربستان گزارش داد که دو مأمور فرودگاه جده که به جرم تجاوز به دو نوجوان ایرانی بازداشت شده بودند، هر کدام به چهار سال حبس و هزار ضربه شلاق محکوم شدهاند. بااینحال حتی پس از انتشار این خبر هم سفر عمره ایرانیان به حج همچنان در تعلیق ماند چراکه انتظار مقامات ایران برای برخورد با مأموران خاطی فرودگاه جده شدیدتر از محکومیت اعلام شده بود. البته موضوعات محل اختلاف میان دو کشور فقط به همین مورد خلاصه نمیشد. در زمستان سال 94 حمله گروهی از معترضان به سفارت عربستان در تهران و مشهد که منجر به بروز خسارتهایی به ساختمان سفارت این کشور نیز شد، سطح اختلافات را به شکل فزایندهای بیشتر کرد بهگونهای که به صورت رسمی دولت سعودی تصمیم به قطع ارتباط دیپلماتیک با ایران گرفت. در همه این سالها، چه پیش و چه پس از ماجرای حمله به سفارت، البته رقابتهای شدید عربستان با ایران بهخصوص در مسائل منطقهای به وضوح معلوم بود اما مقامات این کشور تلاش میکردند با حفظ ظاهر تصویری متفاوت و دیپلماتیک از رابطه خود با ایران نشان بدهند. مخالفتهای شدید و علنی عربستان با برجام یا تلاشهای این کشور برای ترغیب آمریکا به حمله نظامی به ایران - حتی در زمان ملکعبدالله که به رابطه دوستانه با ایران مشهور بود- و بخشی از اسناد آن در ویکیلیکس منتشر شد، چند نمونه از اقدامات عربستان علیه ایران در این سالها بوده است. اگر برخورد و تعرض دو مأمور خاطی فرودگاه جده به دو نوجوان زائر ایرانی در سال 94 و همچنین سختگیریها و برخوردهای نامناسب با حجاج ایرانی در سالهای گذشته را نشانهای از تلاشهای تعمدی عربستان برای تحریک و تحقیر ایران بدانیم، نشانهها و پیامهایی که در مراسم حج امسال از طرف مسئولان سعودی برای ایران ارسال شد را میتوان علامتهایی ولو کوچک از تمایل این کشور برای بهبود روابط دانست. در مصاحبهای که دو روز پیش محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه کشور، با پایگاه اطلاعرسانی دولت انجام داد نیز به بهبود رفتار عربستان با حجاج ایرانی اشاره کرد و دراینباره اینطور گفت: «متأسفانه دولت کنونی عربستانسعودی دنبال حل مشکل نبوده و حتی در برخی موارد مشاهده میشود که آنها دنبال تنشآفرینی هستند. اینکه در حج امسال رفتار بهتر بوده است، حتما ما از این استقبال میکنیم و حتما اگر دولت سعودی آمادگی این را داشته باشد که بهصورت معقول وارد یک مذاکره سیاسی شود، جمهوری اسلامی ایران هیچگاه در را بر چنین مذاکره سیاسیای نبسته است. اما این واقعیت را هم باید بپذیریم که دولت سعودی در روابطش با ایران همواره حج را از روابط دوجانبه جدا کرده است؛ مخصوصا در دو سال گذشته و باید بدون خوشباوری به شرایط نگاه کنیم. حتما اگر دولت سعودی آمادگی این را داشته باشد که با عقلانیت نسبت به روابط خارجی رفتار کند، درهای جمهوری اسلامی به روی همسایگانش همیشه باز است و آمادهایم و امیدواریم که رفتار مثبتی که در حج داشتند به سایر حوزههای روابط دوجانبه هم تسری پیدا کند». بهبود و تغییر رفتار عربستان با حجاج ایرانی را حجتالاسلام قاضی عسکر، سرپرست حجاج ایرانی، نیز تأیید میکند. او در بخش دیگری از صحبتهای خود دراینباره اینطور گفت: «در حج امسال ارائه خدمات در بخشهای مختلف از جمله هتلها، تغذیه و تدارکات، حملونقل، خدمات پزشکی به زائران در حدی بود که موجب شد تا با آرامش بیشتری مناسک حج را به انجام برسانند». او همچنین درباره آخرین وضعیت رسیدگی به شهدای ایران در دو حادثه مسجدالحرام و منا نیز گفت: «دراینباره نشستی با فرزند پادشاه عربستان که هماکنون امیر شهر مدینه منوره است، داشتم که در این جلسه وی قول همکاری بیشتری داد. به همین منظور دفتر نمایندگی عربستان در سازمان ملل اسامی شهدا و مجروحان حادثه مسجدالحرام را درخواست کرد که سریعا این اطلاعات پس از انجام هماهنگیهای لازم در اختیار آنان قرار گرفت». حجتالاسلام قاضی عسکر درباره شهدای منا نیز گفت: «با توجه به اینکه سه سال از این فاجعه میگذرد، امیدواریم در گام دوم در اینباره نیز به نتیجه برسیم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.