|

آیا در دوران پسا-حقیقت زندگی می‌کنیم؟

عبدالرحمن نجل‌رحیم- مغزپژوه

پس از اتفاقاتی که در ساختار سیاسی قدرتمندترین دولت‌های دنیا و تغییر و تحولات سیاسی جهان در دوران اخیر شاهد بودیم، دیکشنری معروف آکسفورد واژه سال را بر اساس فراوانی افزاینده کاربرد آن، «پسا-حقیقت» انتخاب کرد. در این فرهنگ این واژه چنین معنا شده است: پسا-حقیقت اشاره به شرایطی دارد که در آن واقعیت‌های عینی در شکل‌دهی افکار عمومی کمتر از جذابیت‌های هیجانی و باورهای فردی تأثیرگذار باشند. اگر فقط به موفقیت ترامپ در آمریکا با دروغ‌های پینوکیویی با عنوان ظاهرفریب واقعیت‌های جایگزین به‌عنوان رئیس‌جمهور بزرگ‌ترین دموکراسی دنیا اشاره کنیم، شاید تعجب نکنیم که چرا مجددا کتاب ۱۹۸۴ جورج اورول در آمریکا در تیراژ بسیار بالا تجدید چاپ می‌شود. در این کتاب، اورول جهانی را برای انسان تحت حاکمیت فرضی دولت تمامیت‌خواه (توتالیتر) پیش‌بینی می‌کند که زبان جاری در آن از واقعیت‌های عینی پیروی نمی‌کند، بلکه تابع خواسته و میل قدرت حاکم، یعنی «برادربزرگ‌تر» است. به‌عنوان مثال آسمان آبی نیست، اگر برادر بزرگ‌تر آن را قرمز اعلام کرده باشد. حال ما نیز در سرزمین‌هایی که مدعیان بزرگ دموکراسی هستند، شاهد آن هستيم که افکار عمومی از واقعیت‌های عینی بیگانه می‌شود و به استقبال واقعیت جایگزین یا دروغ می‌رود و تحمیل قدرت از بالا با جعل واقعیت، جعل خبر، جعل حقیقت را به نحوی می‌پذیرد.

اجازه بدهید به این پدیده واگیر از منظر مغزپژوهی اجتماعی نگاه کنیم که گویا همراه با پوپولیسم، ناسیونالیسم و دیگر ایسم‌ها در حال دامنگیرشدن است و آثار هولناک‌تر و مخرب‌تری در کشورهای جهان سوم دارد. اصطلاح واقعیت جایگزین، طب جایگزین را تداعی می‌کند که اغلب بدون بنیاد علمی، طرفداران بی‌شمار دارد و ریشه در دوالیسم دکارتی و جدایی جوهری جسم و روح دارد. جالب است که در فلسفه غرب در دوران مدرن، شک به محسوسات و عدم اعتماد به جهان واقعی نیز از نظریات دکارت آغاز می‌شود که تا به امروز به صور مختلف ادامه یافته است. در مغزپژوهی امروز چنین برداشت می‌شود که این مغز در بدن ماست که بايد برای ساختن واقعیت یا حقیقت، زحمت زیادی بکشد و بدیهی است که در این امر پیچیده و پرخطر، دچار انواع خطاهای حسی (ایلوزیون) سراب‌گونه و خطاها و اشتباهات ادراکی هم بشود. شعبده‌بازان و شارلاتان‌ها هم با استفاده از این ضعف‌های ایلوزیون یا سراب‌ساز مغز ما به شهرت و قدرت می‌رسند. ولی این واقعیت دلیل نمی‌شود که ما به محسوسات خود بی‌اعتماد شویم چون راه دیگری برای ساختن واقعیت یا حقیقت در مغز خود نداریم. بنا بر پیشرفت‌های مغزپژوهی، دلیلی وجود ندارد که حقیقت ذهنی را از حقیقت عینی جدا و شناخت را دوشقه کنیم. البته نباید منکر قدرت کنترل‌کننده‌ای بر نظام پژوهشی حاکم شد که جمع‌بندی‌های مهم از فاکت‌های فراوان علمی در مغزپژوهی را به تعویق می‌اندازد و از آنها بیشتر در حد راه‌اندازی تکنولوژی رایانه‌ای استفاده می‌شود. با افزایش تولید فاکت‌های پراکنده فراوان در علم، همراه با سرعت افزاینده آهنگ زندگی، فرصت برای مغزهای فعال جامعه در جهت رسیدن از کثرت به وحدت و یافتن واقعیت و حقیقت دشوار شده و تنها حاکمیت‌های اقتدارگرا هستند که از این آشفتگی حاصل از سرعت سود می‌برند. چون مغز ما به‌طور تکاملی عادت کرده که در شرایط تصمیم‌گیری سریع از مدارهای میانبر خود استفاده کند. این راه‌های میانبر، آنچنان که در معنای پسا-حقیقت در فرهنگ آکسفورد آمده، از طریق برانگیختگی هیجانی و احساسی و تکیه به فرمول‌های ازپیش‌آماده در نظام حافظه‌ای باورهای اعتقادی ما که با سریش هیجان و عواطف قرص و محکم به‌هم‌بافته‌شده، صورت می‌گیرد. از طرف دیگر دستگاه هیجانی مغز ما اولین و ابتدایی‌ترین طریق ارتباطات اجتماعی ماست که می‌تواند برای تصمیم‌گیری سریع از طریق مدارهای میانبر، تأییدیه اجتماعی بگیرد و آن نیز از طریق استفاده از شبکه‌های اجتماعی میسر شده است. بنابراین پرواضح است که از طریق گسترش شبکه‌های اجتماعی و کنترل محتوایی آن، می‌توان اکثریت جامعه را از جست‌وجو درباره واقعیت‌های عینی و حقیقی بازداشت. به‌کارگیری مدارهای میانبر مغزی به‌طور مکرر، استفاده از مدارهای پیچیده‌تر برای ساختن واقعیت یا حقیقت را سخت‌تر و اغلب از دسترس خارج می‌کند. در چنین شرایطی قدرت‌های حاکم می‌توانند با ابزارها و ساختارهای اجتماعی موجود فعالیت مغز ما را در سطح مدارهای میانبر، مانند معتادان به گروگان بگیرند و بر ما مسلط شوند و رفتار ما را به دلخواه قدرت خود اداره کنند. پدیده به بازی‌گرفتن قوه ادراک، از سده پیش در غرب، به بازی روشن‌کردن چراغ گاز (gas lighting) معروف شده است. ما هم‌اکنون می‌دانیم که دسترسی به همه اطلاعات خصوصی فردی شهروندان و آنالیز و هدایت آن‌ها از طریق شبکه‌های اجتماعی برای حاکمیت‌های اقتدارگرا میسر شده است. اگر روال به همین شکل فعلی پیش رود، زندگی در جنگل جامعه سرمایه‌داری شبکه‌ای، نیاز به تکیه به واقعیت‌های عینی ندارد، توجیه عملکردها و دیدگاه‌ها می‌تواند با تکیه به جایگزین‌های واقعیت‌های عینی یعنی با دروغ هم صورت گیرد. علم و دانش با فاکت‌های منفصل، در پشت درهای بسته پژوهشگاه‌ها و نشریات سخت‌فهم محدود مي‌شود و از دسترس عموم خارج می‌ماند. هرکس به اندازه رفع نیاز روزمرگی از دانش‌های پراکنده تولیدشده، بسته به خواسته قدرت برداشت می‌کند. در چنین شرایطی غیرممکن نیست که ما از نظر سیاسی در جهان پسا-حقیقت زندگی کنیم. حال ساخته‌شدن این جهان پسا-حقیقت تا چه حد وام‌دار اندیشه‌های پسامدرنیست باشد، خود بحث کارشناسی مفصلی را می‌طلبد. بدیهی است که ساختن واقعیت و حقیقت، عالی‌ترین فعالیت مغز ما انسان‌هاست. باید در مقابل سیاست پسا-حقیقت ایستاد و شبکه‌های اجتماعی موجود را به‌نفع کارکردهای عالی مغز خود در شناخت واقعیت و حقیقت به کار گرفت و نگذاشت که ما را در جهانی دروغین و جعلی در مدارهای میانبر مغزمان بچرخانند و به بازی بگیرند. نفی حقیقت، نفی انسانیت، تمدن و فرهنگ، تاریخ و دموکراسی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.