رشد مغز و یادگیری در اوان کودکی
فریبرز محمدیفارسانی.پژوهشگر مؤسسه مطالعات کودکی مدرس
با اینکه اندیشمندان از دیرباز درباره رشد فوقالعاده مغز در اوان کودکی اطلاعاتی داشتند، پیشرفتهای اخیر در «علم عصبشناسی» به رشد و قوام این اطلاعات و ایجاد فهمی جدید در زمینه رشد مغز در کودکی کمک قابلتوجهی کرده است. کودکان از همان لحظه تولد برای یادگیری آمادهاند. آنان 85 درصد از ذهن، شخصیت و مهارتهای خود را در پنج سال اول زندگی پرورش میدهند. ماهها و سالهای اول زندگی مرحله و زیربنایی برای رشد تمام عمر است. به دلیل اهمیت رشد مغز در اوان کودکی، آنچه در این سالها بهلحاظ تربیتی انجام میشود، بسیار مهم است. مغز انسان از تولد تا پنجسالگی سریعترین رشد را در همه دورههای حیات انسان دارد. تجارب یک فرد بر انواع و مقدار ارتباطات بین سلولهای مغزی او اثر میگذارد. ارتباطات بینسلولی از تولد تا سهسالگی تشکیل میشوند و طبق قانونِ «استفاده یا عدم استفاده» تقویت یا ضعیف میشوند. بنابراین مهیاکردن تجارب مثبت در این سالها اقدامی حیاتی است. برای اینکه مغز کودکان برای یادگیری، حداکثر رشد را داشته باشد، ارائه تجارب مثبت و مکرر الزامی است. اگر ارتباطات بین سلولهای مغزی بهطور مکرر مورد استفاده قرار گیرند، قویتر و کاراتر میشوند. مثلا شعرخواندن هرروزه کودک به قویترشدن ارتباطات اساسی کمک میکند. همچنین زمانی که کودک فرصتهای روزانهای برای تقویت مهارتهای ماهیچهای بزرگ و کوچک، رشد مهارتهای اجتماعی و تعامل مستقیم با محیط دارد، ارتباطات بین سلولهای مغز قویتر و باثباتتر میشود. استفاده از زبان در همه این فعالیتها ضروری است؛ چراکه قرارگرفتن کودک در معرض یک زبان غنی و مناسب، به کودک کمک و مبنایی برای استفاده و فهم کلمات و افزایش احتمال خواندن موفق جملات در سنین بعد فراهم میکند. محققان نشان دادهاند که غنای تعاملات کلامی کودک تأثیر زیادی بر واژهشناسی و خواندن آنان در دبستان دارد. مغز انسان از حداقل پیچیدگی به حداکثر پیچیدگی رشد میکند. برای رشد مناطق پیچیدهتر مغز، کودکان باید بتوانند چیزها را خودشان تجربه کنند و حس موفقیت را با انجام مستقل وظایف به دست آورند. برای حمایت از این رشد، بزرگسالان باید به کودکان فرصتهایی دهند که چیزها را دوباره و دوباره تجربه کنند. خلق چنین تجاربی، نیازمند محیطی ایمن، منظم و باثبات است. محیطهایی که هرجومرج و بینظمی و استرس زیادی دارند، بر رشد مغز تأثیرات منفی مستقیم دارند چراکه یک کودک از تجارب منفعلانه یاد نمیگیرد، بلکه از نتایج اعمالی که خود آغاز کرده فرا میگیرد و در محیطهای بینظم و ناایمن، نتایج اعمال کودک لزوما نتایج واقعی اعمال او نیستند. در یک محیط مناسب، کودکان دانش جدید را در محیطی آرام امتحان و سپس آن را با دانش موجود مرتبط میکنند و در قالب اطلاعات جدید ذخیره میکنند. در حین این تجارب، کودکان به اشخاصی در دسترس نیاز دارند که آنان را در هنگام دستورزی و تجربه چیزهای جدید حمایت و ترغیب کنند؛ این همان نقش تسهیلگری و هدایتگری بزرگسالان (خانواده، مربیان) است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.