|

«بن‌بست دیپلماتیک»

سیدنصرالله حجازی- استاد دانشگاه

1- دیپلماسی عرصه‌ای بس حساس، پیچیده و واجد ظرافت است؛ چنان‌که به راز و رمز یا افسون می‌ماند. از همین رو، دیپلماسی مانند سیاست چهره‌ای «دوگانه» یا «ژانوسی» دارد. چهره ژانوسی یا دوگانه دیپلماسی خود را نه‌تنها در ژست‌ها یا کلام دیپلمات‌ها بلکه حتی در قراردادهایی که آنان در مقام نمایندگان سیاسی دولت‌ها منعقد می‌کنند یا در توافق‌هایی که با سایر کشورها به آن می‌رسند نیز بازمی‌نماید. این‌گونه است که سیاست‌شناسان و علمای دیپلماسی برای هر گفته یا متنی که در عرصه دیپلماسی میان دولت‌ها یا دیپلمات‌ها ردوبدل می‌شود، قائل به دو وجه هستند؛ یکی صورت و ظاهر و دیگری روح یا باطن‌، یکی آشکار و دیدنی و دیگری نهان و فهمیدنی؛ این از دقایق دیپلماسی است. برجام نیز چنین است.

2- غرور، عشق یا نفرت و تعصب از آفات دیپلماسی و از مهم‌ترین موانع کامیابی دیپلمات‌هاست. در این عرصه خطیر، نه جای غرور و سرمستی است و نه می‌توان از سر عشق و کین یا تعصب حرفی زد یا تصمیماتی گرفت. همه اینها به‌مثابه پرده‌ای باعث نادیدن یا قلب واقعیت شده و راه را بر دیپلماسی به‌عنوان عرصه «امکان‌ها» و «بده‌بستان‌ها» می‌بندند. دلبستگی ظریف و موگرینی به توافق هسته‌ای و دفاع بی‌پروا و توأم با تعصب آنها از برجام به‌عنوان تنها دستاورد درخور اعتنای دوره مسئولیت‌شان و دغدغه و تلاش مصرانه کنونی آنها برای حفظ و نجات این توافق به‌کمارفته -که به آب‌و‌آتش‌زدن پدری برای نجات جگرگوشه‌اش را می‌ماند- هر دو مقام ارشد سیاسی را کلافه کرده و به نقطه‌ای رسانده است که من از آن به «بن‌بست دیپلماتیک» تعبیر می‌کنم و منظورم از آن درنظرگرفتن دیپلماسی به‌مثابه وضعیتی گریزناپذیر، اما بدون گشایش است. نماد این بن‌بست، بیش از هرچیز در برافروختگی چهره، عصبانیت آشکار و اظهارات خلاف معمول و گاهی خلاف واقع آنها متجلی می‌شود. برای مثال: 3) در خبرها آمده بود: «کمیسیون اروپا روز سه‌شنبه 23 اوت اعطای یک بسته حمایت مالی 18میلیون‌یورویی به ایران را تصویب کرد». با اینکه به‌عنوان معلم سیاست و دیپلماسی، به اصل موضوع توافق هسته‌ای یا برجام نظری مثبت داشته‌ام و به سیاق بعضی از این جهت دلواپس نبودم و با وجود اینکه تا حدودی به زیروبم سیاست و دیپلماسی واقفم، بنابراین با تأمل به حوادث و رویدادها می‌نگرم و با فهم نسبی صورت‌های زیرین آنچه در بالاست، کمتر اسیر احساس، هیجان و قضاوت زودهنگام می‌شوم، اما خبر بالا موجب شگفتی و دغدغه‌ام شد. این نگرانی صرفا از آن نظر نیست که اعطای چنین حمایت مالی‌ ناچیزی دون شأن کشوری توانمند و ملتی ثروتمند و بنابراین تحقیر‌کننده است، بلکه این دل‌نگرانی بیشتر ناشی از چرایی و موضوعیت چنین کمکی است؛ موضوعی که شایان تأمل به نظر می‌آید.

این درست است که برجام و صورت ظاهر آن به‌صراحت دلالتی به اعطای بسته حمایت مالی اروپا به ایران ندارد و از این جهت سخن جناب آقای ظریف صحیح است که «این بسته ربطی به برجام ندارد و ما‌بازای آن نیست»، اما سؤال این است که اگر این بسته مالی ربطی به برجام ندارد، به چه چیزی مرتبط و مابازای چه چیزی است؟ شاید نکات ذیل کمکی به حل این معما بکند: الف) اعطای بسته حمایت مالی از سوی اتحادیه اروپا به ایران امر معمول و متداولی در روابط اخیر آن اتحادیه با ایران نیست. نامعمول‌بودن این امر دلالت بر این دارد که این بسته حمایتی مربوط به مسائل تازه در روابط اتحادیه اروپا با ایران و لاجرم مربوط به مسئله اصلی یعنی برجام است و اگر این بسته مرتبط با مسئله برجام است، در آن صورت این کمک مالی می‌تواند مشوقی در قبال اصل توافق یا پاداشی برای حفظ و نجات آن باشد. با فرض اینکه این بسته مشوقی در ازای توافق برجام بوده، سؤال این است که این کمک در راستای کدام تعهد اروپاست و چرا این بسته بلافاصله پس از توافق در اختیار ایران قرار نگرفت؟ فرض دوم که با توجه به محدوده زمانی اقدام به واقع نزدیک‌تر به نظر می‌رسد، این است که این بسته پاداشی برای حفظ و نجات برجام و تشویق ایران به ماندن در آن است. نتیجه اینکه در هر دو فرض، برخلاف نظر وزیر امور خارجه کشورمان، این بسته حمایت مالی مربوط و مابازای برجام است. اقدام اتحادیه اروپا در اعطای بسته حمایت مالی به ایران در این مقطع زمانی را صرفا در چارچوب تلاش‌های آن اتحادیه برای حفظ و نجات برجام می‌توان تفسیر کرد و این وجه نهان و متناظر، آن چیزی است که ظاهرا بر زبان خانم موگرینی و آقای ظریف آمده است. بنابراین ترجمان نهان اظهارات رسمی خانم موگرینی مبنی بر اینکه «با این اقدام اتحادیه اروپا حمایت خود از مردم ایران و حمایت از توسعه پایدار و صلح‌آمیز آنها را نشان داد» و نیز گفته وزیر امور خارجه ما که «این بسته‌ای است که به دو طرف کمک می‌کند با یکدیگر در ارتباط باشند»، این است که: «این بسته نشانه‌ای از تلاش اروپا برای حفظ برجام و مشوقی برای پایبندی ایران به آن است».اتفاقا به‌مثابه ضرب‌المثل «آفتاب آمد دلیل آفتاب»، اظهارات اخیر سخنگوی خانم موگرینی وجه نهان اظهارات قبلی رئیس خود را آشکار کرد؛ آنجا که گفت: «در تدارک اقدامات بیشتر برای حفظ برجام هستیم». به‌این‌ترتیب، به این امر صحه گذاشت که بسته حمایت مالی اقدامی برای حفظ برجام بوده است. ب) حمایت مالی اتحادیه اروپا از ایران چه در راستای توافق و چه برای نجات آن باشد، تداعی‌کننده دیپلماسی سنتی کشورهای اروپایی و به‌طور مشخص یادآور اقدام لرد کرزن، وزیر خارجه وقت انگلستان، در جریان عقد قرارداد کاکس- وثوق‌الدوله موسوم به قرارداد 1919 است؛ قراردادی که در مذاکراتی محرمانه شکل گرفت و نهایی شد؛ قراردادی که در نگاه اول، از آن هیچ‌گونه سوءنیت و قصد و غرضی استنباط نمی‌شد و به ظاهر نشان می‌داد دولت فخیمه با کمال حسن‌نیت درصدد نوسازی اداری و مالی ایران است و حتی در ماده اول به‌صراحت استقلال و حاکمیت ایران را تضمین می‌کرد و آخرالامر اینکه قراردادی بود واجد ضمایم محرمانه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.