مدرسه و آموزههاي تورانخانم
ميترا امام. رئيس هيئتمديره انجمن پرنده درخت کوچک
چند روز پيش در انجمن پرنده درخت کوچک، فيلم تورانخانم به صورت گروهي اکران شد. گروهي از معلمان و مديران منطقه کن حضور داشتند و خانم دکتر جوهرچي نيز در مورد زندگي و انديشه تورانخانم صحبت کردند، اما در اين يادداشت ميخواهيم با تأملي در زندگي و شيوه تورانخانم نشان دهيم چرا انجمن پرنده درخت کوچک وظيفه خود ميداند در ترويج انديشه توران بکوشد. تجليل از بزرگان هر دوره وظيفه آحاد جامعه است، هرچند متأسفانه در جامعه ما آنچنان که مراسم سالروز فوت رفتگان را برگزار ميکنيم، از نوابغ روزگارمان کمتر ياد ميکنيم و بهتبع آن کمتر از آنان ميآموزيم و کمتر دانششان را به کار ميبريم. آنگاه در مسائل و مشکلات جامعه درمانده ميشويم و چشم به تجربههاي خارجي ميدوزيم شايد گشايشي حاصل شود. صحبت از مدرسه کيفي، مدارس بدون شکست و نهاد ويليام گلسر کموبيش شنيده ميشود و خيلي از مدارس غيرانتفاعي دم از آن ميزنند و اينکه چقدر در اجراي يک تجربه خارجي موفق باشند خدا ميداند. درحاليکه در کشور خودمان نمونههاي موفقي داريم که کمتر به آن توجه شده و کمتر مورد استفاده قرار گرفته است. از نمونههاي بارز آن، تجربه مدرسه فرهاد (۱۳34-۱۳59) است. خانم توران ميرهادي، بنيانگذار مدرسه فرهاد، در سال ۱۳۰۶ در تهران متولد شد. مادر او، گرتا ديتريش، در يک خانواده کاتوليک در آلمان به دنيا آمد و با وجود مخالفت خانواده با مهندس ميرهادي ازدواج کرد و همراه همسر به ايران آمد. در سال ۱۳۲۳ شاگرد کلاس جبار باغچهبان ميشود و شيوه تدريس او را ميآموزد و در کلاسهاي دکتر هوشيار بهعنوان مستمع آزاد شرکت ميکند. دکتر هوشيار از فلسفه ارزشها و چگونگي ارتقای انسان از مرحله غريزي به مرحله عرفاني سخن ميگويد. تورانخانم در اين زمان متوجه نقش بسيار مهم تعليم و تربيت و علاقه خود ميشود: تعليم و تربيت، دريايي از انديشه، کار و حرکت است که دوست دارم در آن شناگر باشم. (1) او از قول مادر در فوت برادرش، فرهاد، ميگويد: از غمهاي بزرگ نيرو بگيريد و احساس درد شديد خود را در کاري ارزشمند و خيرخواهانه و با هدفي والا بيان کنيد. به همين خاطر پس از فوت برادرش، فرهاد، نهال مدرسه فرهاد در ذهن او پا ميگيرد. يک سال پس از جنگ جهاني دوم داوطلبانه براي بازسازي ويرانههاي جنگ به بوسنيوهرزگوين و بار ديگر براي ساخت راهآهن به اسلواکي ميرود و کارگري ميکند و دوره سختي را متحمل ميشود. سختيها او را آبديدهتر ميکند. در اين دوره مينويسد: کار بدني سنگينکردن، احترام عميقي نسبت به کار و کارگر را در من به وجود آورد. ارزش کار را چه فکري و چه جسمي درک کردم. (2) در سال ۱۳۴۱ شوراي کتاب کودک به همت او و گروهي کوچک تأسيس ميشود که نمونهاي از يک جامعه مدني کوچک است. نهادهايي که از دل شورا به وجود آمدهاند: ۱- مؤسسه پژوهشي کودکان دنيا ۲- مؤسسه پژوهشي تاريخ ادبيات کودک که تاکنون هفت جلد کتاب درباره تاريخ ادبيات کودکان ايران چاپ کرده است. ۳- مؤسسه مادران امروز بههرحال از خصوصيات بارز شوراي کتاب کودک زايندگي آن است. «سيستم مديريت شورا، شورايي و منظومهاي است ما نه رئيس داريم نه مرئوس». (3) در سال ۱۳۵۸ هدف از تأسيس فرهنگنامه در شورا اينگونه تصويب ميشود: «بهوجودآوردن يک منبع موثق درست و مستند که ملهم باشد از فرهنگ و انديشه ايران و منطقه و بايد جالب، ساده، برانگيزاننده، قابل درک و با روش علمي باشد». (4) اينگونه است که کارگاههاي آموزشي مقالهنويسي و سادهنويسي برقرار ميشود و به موازات آن ۵۰ تا ۸۰ کودک 10 تا 16 ساله شوراي مشورتي کودکان و نوجوانان فرهنگنامه را تشکيل ميدهند و نوشتن اولين، کاملترين و جامعترين فرهنگنامه کودکان و نوجوانان آغاز ميشود. بههرحال اکنون متأسفانه تورانخانم در ميان ما نيست. ولي ما ميتوانيم آموزههاي اين قهرمان تعليم و تربيت به قول خودش را به کار بريم تا نسل جديد فرهاديها را بسازيم. به قول خودشان: «قهرمانها فقط قهرمانهاي ورزشي يا جنگي يا نجاتدهنده انسانها نيستند، ما در حوزه ادبيات و فرهنگ ايران شخصيتهايي داريم که کمتر از يک قهرمان بزرگ نيستند. کساني مانند علياکبر دهخدا، غلامحسين مصاحب و خيلي از استادهايي که استادان هميشگي اين نسل خواهند بود». (5) بهجرئت ميتوان گفت تورانخانم از بزرگترين قهرمانان نسل ماست، چراکه نقش بسزايي در تعليم و تربيت کودکان ايفا کرده است. حال اندکي به مدرسه فرهاد ميپردازيم: اصول اخلاقي در مدرسه فرهاد: ۱- احترام به انسان ۲- تسلط بر نفس: تسلط بر نفس فکر زاست. اگر از کودکي انسان ياد بگيرد اراده خود را حاکم بر تمايلات و عواطف خود کند، زودتر به معنويت انسانساز ميرسد. (۶) ۳- خاطره مطلوب: هميشه طوري رفتار کن که بعد بدون سرزنش وجدان و شادي به گذشته بنگري. (۷) اصول مدرسه فرهاد: ۱- سادگي و متانت ۲- تعقل و تفکر ۳- گرايش به فرهنگ اصيل کودک براي تعيين هويت او ۴- حق تعليم و تربيت همراه با تولد هر انسان به او تعلق ميگيرد ۵- تعاون و همکاري در داخل و خارج مدرسه ۶- آزادي يعني احترام به حق خود و ديگران و نظم پذيرفتهشده. از نظر تورانخانم احساس مفيدبودن و مورد احترام واقعشدن نيازي است که راه ميخواهد تا رشد کند و به عاليترين درجات ارضا از راه خدمت به همنوع برسد. بههرحال تجربه مدرسه فرهاد؛ مدرسهاي بدون رقابت و تنبيه و تشويق، مدرسهاي که با مشارکت واقعي کودکان اداره شده، تجربهاي است که بايد آموزش داده شود تا همه معلمان گرانقدر ما از آن بهره بگيرند. يادمان باشد مشارکت يعني اعتقاد به توانايي همه اعضاي گروه که بايد در تصميمسازي، تصميمگيري و اجرا دخيل باشند تا احساس تعلق و مسئوليت در آنها شکل بگيرد. اين جامعهاي است که ما نياز داريم. پينوشت: نقلقولها از: کتاب گفتوگو با زمان، تدوين مسعود ميرعلايي کتاب جستوجو در راهها و روشهاي تربيت توران ميرهادي (خمارلو)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.