زمان: داستان کوتاه «استيون هاوکینگ»
300 سال پس از «گاليله»
سارا ایزدیار* . علی هادیان**
«استيون هاوكينگ» درست 300 سال پس از مرگ «گالیله» متولد شد، 76 سال زندگی کرد و در اسفند سال 1396 درگذشت. او پیش از 30 سالگی اولین دستاورد طراز اول خودش را ارائه کرد؛ قضیهای ریاضی راجع به زمان. موضوع زمان از شروع فعالیتهای علمی هاوکینگ تا آخرین روزهای زندگی مدام فکرش را مشغول کرد و در سراسر زندگی به آن اندیشید و راجع به آن کار کرد. در دهه 1340 دانشمندان به این میاندیشیدند که اگر یک ستاره بزرگ سوخت هستهای خود را به پایان برساند، چه اتفاقی برایش میافتد. هاوکینگ ثابت کرد اگر نسبیت عام اینشتین درست باشد، یک ستاره بزرگ در پایان عمرش در اثر نیروی گرانش در خودش فرومیریزد و آنقدر فشرده میشود که تمام جرم آن در یک ناحیه کوچک متمرکز بشود. در آنجا زمان برای ستاره و ناظر احتمالی روی آن به پایان میرسد. برای کسی که به موضوع زمان میاندیشد این نتیجه میبایست خیلی لذتبخش باشد. احساس خوبی است. فکرش را بکنید: جایی را پیدا کردیم که زمان در آنجا به پایان میرسد. وقتی 30 سال بعد سياهچالهها واقعا در اعماق فضا پیدا شدند این هیجانانگیزتر هم شد. در همان سالها روشن شده بود که جهان ما در گذشتههای دور خیلی کوچکتر و بسیار داغ بوده است؛ یعنی مثل یک ستاره در حال فروپاشی گرانشی. بنابراین هاوکینگ فکر کرد که اگر در جهت گذشته فکر کنیم، آیا کل جهان هم میتوانسته از یک نقطه شروع شود یا نه. او دوباره موفق شد ثابت کند که بر اساس نسبیت عام هرچه در زمان عقب برویم جهان کوچکتر و فشردهتر میشود تا جایی که همهچیز در یک نقطه متمرکز شود. آن نقطه شروع زمان در جهان ماست. میتوانید حس کنید چقدر هیجانانگیز است که دریابیم زمان یک گستره نامحدود از گذشته بینهایت تا آینده نامتناهی نیست، بلکه میتواند از جایی آغاز شود و همین دوروبر ما در محدودهای از جهان به پایان برسد. در سالهای بعد با اینکه وضعیت جسمی هاوکینگ رو به وخامت گذاشت، او همچنان به این مناطق کنترلکننده زمان فکر میکرد. او و سایر دانشمندان نشان دادند که اولا سياهچالهها خیلی انواع مختلفی ندارند و همگی موقع شکلگیری به صورت یک کره یا یک دیسک درمیآیند و دوما در اطراف آنها سطحی کروی شکل میگیرد که دیگر یک نقطه نیست و نقطه سياهچاله را از دید بیرون پنهان میکند. او کشف کرد گرچه گرانش در اين اجرام چنان شدید است که هیچچیز، حتی نور نمیتواند از داخل این سطح بسته به بیرون فرار کند، ولی اگر قوانین نسبیت، کوانتوم و ترمودینامیک درست باشند، در مجاورت این سطح پدیدههایی رخ میدهند که سرانجام موجب میشوند سطح خارجی سياهچاله از خود امواج حرارتی تابش کند. هر چیزی که به داخل سياهچاله سقوط کرده سرانجام دیر یا زود به صورت تابش حرارتی به جهان بازمیگردد. هاوکینگ جایزه نوبل نگرفت، ولی برای کسانی که به دستاوردهای علمی هاوکینگ نگاهی تحقیرآمیز دارند یادآوری میکنیم کار هاوکینگ در پیشبینی این پرتوها بهقدری جدی گرفته شد که ماهوارههای پرتوی گاما به دنبال آن گشتند، گرچه هنوز اثری تجربی از این تابش که امروز آن را تابش هاوکینگ مینامند، کشف نشده است. کار هاوکینگ در مورد تابش سياهچالهها از اولین تلاشهایی بود که در آنها مکانیک کوانتوم و نسبیت عام همزمان برای بررسی رفتار طبیعت اعمال شدند. سپس خود او به فکر افتاد که همین روش را در مورد نقطه آغاز زمان در گذشته جهان به کار ببندد. مطابق قضایای او و بر مبنای نسبیت عام کمیتهای فیزیکی مربوط به فضا و زمان در شروع زمان همگی بینهایت بودند و در آن نقطه خاص دیگر نمیشد محاسبهای انجام داد و اوضاع را به روشنی دریافت. هاوکینگ با استفاده از تکنیکهای ریاضی و با ترکیب نسبیت و کوانتوم پیشنهاد کرد که محور زمان میتواند شروعی داشته باشد، ولی در نقطه شروع هموار و بدون شکستگی و لبه و کرانه باشد. مثل وقتی که روی سطح یک کره از هر جهت به سمت قطب حرکت کنیم و به قطب رسیده و ببینیم که قطب شروع سطح کره است و قبلتر از قطب نداریم و لبهای هم در قطب نیست. هاوکینگ این پیشنهاد را شرط بیکرانگی برای شروع جهان نامید. اگر چنین مدلی بر جهان ما منطبق باشد، جهان شرایط اولیه آغازین و هر چیزی را که قبل از شروع تصور کنیم لازم ندارد. خوشبختانه او به سرنوشت گالیله گرفتار نشد. در اوایل دهه 1360 که هاوکینگ در کمبریج دانشمند سرشناسی بود، مدل انفجار بزرگ برای جهان، مورد پذیرش عموم دانشمندان بود و بهسرعت تکمیل میشد. هاوکینگ در گامهای مهم بعدی، از جمله تکمیل مدل تورمی انفجار بزرگ مشارکت داشت و مطالعات سازندهای انجام داد. بعد از آن به نوشتن علم برای عموم روی آورد و دغدغههایش در مورد زمان را در کتاب معروف «تاریخچه زمان» ارائه کرد. این کتاب در طول 20 سال در بیش از 10 میلیون نسخه به 33 زبان مختلف در دنیا منتشر شد و مورد توجه عمومی قرار گرفت. هاوکینگ همزمان با پژوهشهای علمی کتاب «جهان در پوست گردو» را در دنباله کتاب قبلی منتشر کرد. سرانجام در سال 1391 آخرین نسخه از اندیشههایش را در کتاب طرح بزرگ به دنیا ارائه کرد. علاوهبر دغدغه در مورد ماهیت زمان، دو رشته فکری دیگر در سراسر نوشتههای هاوکینگ به چشم میخورد: واقعگرایی وابسته به مدل و مرگ فلسفه. هاوکینگ اصرار داشت که دانش علمی و درک ما از جهان همیشه در چارچوب مدلهایی است که ساختهایم و ممکن نیست بتوانیم ثابت کنیم این مدلها دقیقا بر جهان فیزیکی منطبق هستند. ما با این مدلها فقط میتوانیم مشاهداتمان را توضیح دهیم و پیشبینیهایی به عمل بیاوریم، ولی اصلا معلوم نیست جهان خارج ذهن ما همانطوری باشد که در مدلهایمان فرض کردهایم. هاوکینگ همچنین ابراز کرد که «فلسفه اینک مرده است. فلسفه نتوانست پیشرفتهای جدید در علم، مخصوصا فیزیک را تاب بیاورد». به نظر ما این جمله آنطور که منتقدان گفتهاند خودش نظری فلسفی نیست، بلکه از آنجا که بر اساس شواهد تاریخ اندیشه در 2500 سال اخیر بیان میشود، یک گزاره تجربی است. یکی از مدیران ارشد مرکز تحقیقات هستهای اروپا (سِرن) در مقدمه کتابش نقلقول میکند: «در این قرن آنقدر که فیزیک به فلسفه کمک میکند، فلسفه به خودش کمک نکرده است. شتابدهنده LHC یک ماشین فلسفی است». * و ** كارشناسي مهندسی برق مترجم علم برای عموم
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.