دستاوردهای نظری شاخص «استیون هاوکینگ»
عبور از سياهچاله
احسان سنایی
درگذشت «استیون هاوکینگ»، فیزیکدان سرشناس بریتانیایی، پس از افزون بر نیمقرن تحمل بیماری مهلک ايالاس، با واکنشهای گستردهای همراه شد. اگرچه او در مقام دانشمند، اغلب به عنوان نویسنده آثار عامهپسند علمی شناخته و نامش اغلب با اظهارنظرهای حاشیهای به خاطر آورده میشود، دستاوردهای کیهانشناختی او کماکان محل ارجاع و دستمایهای برای تأمل در پرسشهای سرگشاده علمی است. در این یادداشت میکوشم با صرفنظر از جنبه ترویجی اقدامات هاوکینگ، نگاهی اجمالی به دستاوردهای نظری شاخص او از دهه 1960 به این سو بیندازم؛ دستاوردهایی که جملگی با یک کلیدواژه آشنا به خاطر آورده میشوند: سياهچاله.
در چارچوب نظریه نسبیت عام، نام «سياهچاله» به محدودهای از پیوستار فضا-زمان اطلاق میشود که در آن انحنای فضا (و در نتیجه شدت نیروی جاذبه) رو به بینهایت میگذارد، بهطوریکه حتی نور نیز امکان فرار از این میدان جاذبه را پیدا نخواهد کرد. نخستین شواهد تجربی مبنی بر وجود سياهچالهها در اوایل دهه 1970 از یک منبع پرتو ایکس موسوم به «دجاجه ایکس-1» به دست آمد؛ منبعی که افت و خیز شدید درخشندگی آن در پرتو ایکس، به وجود جرمی قابل توجه (معادل 14 تا 16 برابر جرم خورشید) در محدودهای نسبتا کوچک از فضا (با قطری معادل ده هزار کیلومتر) دلالت داشت. تحقق این شرایط خاص، هر امکانی جز سياهچالهبودن منبع مزبور را منتفی میکرد. اما تا پیش از احراز شواهد کافی برای صدور چنین حکمی، سياهچالهخواندن «دجاجه ایکس-1» همچنان احتیاطآمیز تلقی میشد؛ به طوری که حتی هاوکینگ نیز در همان سالها ترجیح را بر آن دید تا در یک شرطبندی علمی (با کیپ تورن)، مخالفتش را با سياهچالهخواندن این منبع ابراز کند. اما هاوکینگ در اولین شرطبندی علمی خود باخت و به همین منوال، احتیاطها در ایدهپردازی راجع به فیزیک سياهچالهها نیز فروکش کرد. حال، هاوکینگ خود طلایهدار سلسلهفرضیههایی شده بود که راه درک سياهچالهها به مثابه اجرامی واقعی را هموارتر میکردند. سياهچالهها و هاوکینگ نخستین اقدام شاخص هاوکینگ درخصوص سياهچالهها، به رساله دکترای وی مربوط میشد که در آن تبیین «راجر پنروز» از وضعیت فضا-زمان در قلب یک سياهچاله (موسوم به نقطه «تکینگی»، singularity) را به وضعیت لحظه پیدایش گیتی در چارچوب نظریه مهبانگ تسری داد؛ لحظهای که چنانچه پیکان زمان را به عقب بازگردانیم، در آن کل موجودی ماده در گیتی به یک «تکینگی اولیه» فروخواهد رُمبید. به این وسیله هاوکینگ به طریق بالقوه موفق شد آشتیپذیری دو انشعاب اصلی فیزیک جدید -یعنی نظریه نسبیت عام و نظریه کوانتوم- را با ترسیم همارزی دو وضعیت فیزیکی -یعنی قلب یک سياهچاله و وضعیت آغازین جهان- نشان دهد. اما برای درک بهتر این همارزی، لازم است همچنانکه شناختی نسبتا دقیق از طریقه پیدایش ماده در لحظات آغازین پیدایش وجود دارد، شناختی به همان ژرفا از سرنوشت ماده پس از سقوط در میدان جاذبه یک سياهچاله هم حاصل کرد. اما در این میان، مانعی به چشم میخورد: قانون دوم ترمودینامیک. طبق این قانون، آنتروپی یک سیستم بسته، یا تراز بینظمی آن، با گذشت زمان رو به افزایش میگذارد. این قانون، در واقع بیان فیزیکی همان امر مسلم است که چند قالب یخ، به مرور زمان به تودهای آب مایع تغییر وضعیت خواهند داد؛ حال آنکه عکس این رویه به طریق خودبهخودی رخ نخواهد داد. به عبارت دیگر، آنتروپی چند قالب یخ به مرور زمان افزایش خواهد یافت. هر مادهای واجد مقدار مشخصی آنتروپی است. چنانچه به مجرد نابودی یک جرم در سياهچاله، آنتروپی آن نیز از دست برود، آنگاه به مرور زمان، آنتروپی مجموع جهان رو به کاهش خواهد گذاشت. این در حالی است که چنانچه جهان را یک سیستم بسته به حساب آوریم، این روال کاهنده ناقض قانون دوم ترمودینامیک خواهد بود. اگرچه هاوکینگ در مسیر کسب درکی بهتر از مکانیسم تحول یک سياهچاله ابایی از طرد قانونی به استواری قانون دوم ترمودینامیک هم نداشت، در اوایل دهه 1970، «یاکوب بکنشتاین»، از دانشجویان دانشگاه پرینستون، کوشید تا به استناد یافتهای از هاوکینگ نشان دهد که سياهچالهها ناقض این قانون نخواهند بود. هر سياهچاله در اساس از دو مؤلفه اصلی تشکیل شده است: قلب سياهچاله یا تکینگی که در آن انحنای فضا-زمان میل به بینهایت دارد و «افق رویداد» که مرزی از پیرامون سياهچاله را تعریف میکند که از آن پس هیچ چیزی -حتی نور- را یارای گریز از میدان جاذبه آن سياهچاله نیست. هاوکینگ پیشتر نشان داده بود که مساحت افق رویداد یک سياهچاله، به مرور زمان کم نمیشود، بلکه به مجرد جذب مقادیر بیشتری ماده، بیشتر میشود و بکنشتاین کوشید تا نشان دهد اگر بنا بر حفظ قانون دوم ترمودینامیک باشد، چه بسا بتوان مساحت افق رویداد یک سياهچاله را شاخصی برای سنجش آنتروپی آن دانست. اما طرح چنین احتمالی برای هاوکینگ گران آمد؛ چراکه تندادن به قانون دوم ترمودینامیک به منزله پذیرش این واقعیت بود که سياهچالهها به مرور زمان بخشی از انرژی خود را از دست میدهند و این در حالی بود که بنا بر تعریف، هیچ چیزی قادر به فرار از میدان جاذبه یک سياهچاله نیست. بنابراين هاوکینگ مصمم شد اشتباه بکنشتاین را به اثبات برساند. اما برخلاف انتظار، او موفق به استخراج الگوی دقیق ارتباط بین آنتروپی سياهچاله و مساحت افق رویداد آن شد. حال، احتیاج به تجدیدنظری دیگر بود تا بتوان امکان تابش انرژی از سياهچاله را نیز در مطابقت با قانون دوم ترمودینامیک تبیین کرد. اگرچه چنین امکانی از دید نسبیت عام منتفی شمرده میشود، اما دستاورد دیگر هاوکینگ این بود که با توسل به نظریه کوانتوم، به چنین امکانی میدان داد. طبق این نظریه، پیوستار فضا مملو از ذرات مزدوجی است که پیوسته از خلأ زاده شده و با برخورد به یکدیگر، به انرژی بدل میشوند؛ ذراتی موسوم به «جفتهای مجازی» (virtual pairs). ایده هاوکینگ این بود که در نزدیکی افق رویداد یک سياهچاله، کاملا ممکن است که یک جفت مجازی پس از تشکیل، از برخورد به یکدیگر باز بمانند و یکی از آن دو جذب سياهچاله شود. در این صورت، ذره دیگر به هیئت بخشی از تابشی متشکل از همین ذرات سياهچاله را ترک میگوید؛ تابشی موسوم به «تابش هاوکینگ». این تنها فرضیه هاوکینگ است که میتوان آن را به محک آزمون گذاشت؛ گرچه آزمونی بسیار دشوار. در مجموع، اگرچه دستاوردهای نظری هاوکینگ همچنان در حد فرضیهاند و به اثبات تجربی نرسیدهاند، راه پیشرفت فیزیک هیچگاه از مسیری جز این فرضیهها نگذشته است و در آینده نیز نخواهد گذشت. به یمن همین فرضیههاست که عبور از مانعی به سرسختی حتی «سياهچاله» نیز به قصد دستیابی به افقهای نوین فیزیک امکانپذیر مینماید؛ ولو عابر این راه، شخصی به رنجوری هاوکینگ بوده باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.