«استیون ویلیام هاوکینگ»، از خیال تا واقعیت
حسن فتاحی.عضو هیئتتحریریه فصلنامه نقد کتاب علوم محض و کاربردی
1- استیون هاوکینگ که بود؟ - به سال 1942، هشت روز بعد از سال جدید و در میانه جنگ جهانی دوم، از فرانک و ایزوبل هاوکینگ، پسری به نام استیون ویلیام متولد شد که دو خواهر جوانتر از خودش داشت و یک برادر. پدرش پزشک بود و در مناطق گرمسیری به تحقیقاتی در انگلشناسی دست زده بود. مادرش هم با اصالت اسکاتلندی از شهر گلاسگو، دانشآموخته سیاست و فلسفه و اقتصاد بود. والدینش هر دو دانشآموخته دانشگاه پرآوازه آکسفورد بودند؛ هرچند در آنجا یکدیگر را ملاقات نکرده بودند. - بعد از کوچ خانواده ششنفری آقای دکتر هاوکینگ به شهری کلیسایی در سنت آلبانز، استیون دوران مدرسهاش را شروع کرد. در تمام دوران تحصیلات ابتدایی و دبیرستان، دانشآموز شاخص و ممتازی نبود و به گفته خودش نتیجه آزمونهای تستی و امتحاناتش بهتر از نتایج کارهای کلاسیاش بود. پدرش فرانک در پیشرفت تحصیلی او نقش بسزایی داشت و استیون او را یک الگو میدانست. بعد از اتمام دبیرستان، در 17سالگی با استفاده از کمکهزینه تحصیلی وارد کالج دانشگاه آکسفورد شد. اما، آن زمان برخلاف نام بلندآوازه آکسفورد، جوّ حاکم بر فیزیک آنجا بسیار ملالتبار بود و حتی دانشجویان پرتلاش و ساعی را «مرد خاکستری» مینامیدند. هاوکینگ از آن دوران اینگونه یاد میکند که فقط با روزی یک ساعت درسخواندن از عهده امتحانات آخر سال برمیآمده و مابقی وقتش را به کارهایی نظیر قایقرانی میپرداخته است. اما بعد از اخذ مدرک در پایان دوره سهساله آکسفورد، او وارد محیطی متفاوت و به شدت پرکار بهلحاظ علمی شد: دانشگاه کمبریج. - فرد هُیل سرشناسترین کیهانشناس آن زمان بریتانیا بود با دانشجویان باهوشی همچون جایانت نارلیکار هندی. هاوکینگ جوان (دو سال قبل از ابتلا به بیماری ایالاس) به امید شاگردی هُیل وارد کمبریج شد، اما درنهایت تحت راهنمایی اخترفیزیکدانی بیحاشیه و متین که در دوران بیماریاش هم به او کمک شایانی کرد، دکترایش را به اتمام رساند. نام آن استاد فقید که محیطی پرشور و پر از سؤالات چالشبرانگیز برای دانشجویانش فراهم میکرد، پروفسور دنیس ویلیام. شاما بود، با اصالتی یهودی-سوریهای. شاما دکترایش را به سال 1953 زیر نظر فیزیکدان شهیر، پل دیراک دریافت کرده بود. - جِین وایلد اولین همسر هاوکینگ بود که به سال 1963، آن هنگام که اولین عوارض بیماری او آشکار شده بود، با او نامزد شد و رسالت خود را مراقبت از همسر فیزیکدان خود میدانست. در تابستان 1965 هاوکینگ دکترایش را تمام کرد و موفق به کسب بورس تحقیقاتی شد. در همان تابستان آن دو ازدواج کردند و به خانهای ساده در حوالی محل کار هاوکینگ در کالج گانویل نقل مکان کردند. اولین فرزندشان، رابرت، دو سال بعد در همان خانه متولد شد. این زوج با داشتن سه فرزند که شاید معروفترینشان لوسی باشد و کوچکترینشان تیموتی، بعد از 30 سال زندگی مشترک از هم جدا شدند و جین در ازدواج دومش با موسیقیدانی به نام جاناتان جونز ازدواج کرد. هاوکینگ 53ساله بار دیگر با پرستارش، ایلین میسن، ازدواج کرد و ازدواج دومش هم 11 سال دوام آورد و منجر به جدایی شد. 2- هاوکینگ در دنیای علم - عنوان پایاننامه هاوکینگ «ویژگیهای انبساط [عالم]» است که در چهار فصل تنظیم شده است. فصل اول به نظریه گرانشی هُیل-نارلیکار میپردازد. فصل دوم به اختلالات و فصل بعدی به تابش گرانشی در عالم در حال انبساط اختصاص دارد. در فصل آخر به «تکینگیها» پرداخته است؛ موضوعی که تا پایان عمر با آن دستبهگریبان بود. - در تارنمای شخصی هاوکینگ 15 کتاب تألیفی از او ثبت شده است که عبارتاند از: داستان [زندگینامه] کوتاه من، طرح بزرگ، تاریخچه زمان، تاریخچه کوتاهتر زمان، سیاهچالهها: سخنرانیهایی در بنگاه سخنپراکنی بریتانیا، بیبیسی. جورج و ماه آبی، جورج و کد غیرقابل شکست، جورج و مهبانگ، جورج و جستوجوی گنج کیهانی، جورج و کلید اسرارآمیز عالم، جهان در پوست گردو (عنوان اشتباهی که در ایران به این نام معروف شد.)، سیاهچالهها و عالمهای نوزاد، بر شانههای غولها، ساختار بزرگ مقیاسِ فضا-زمان و خداوند اعداد صحیح را آفرید. کتابهای هاوکینگ به دو دسته عمومی و دانشگاهی تقسیم میشوند. کتاب دانشگاهی معروف او با همکاری فیزیکدان شهیر راجر پنروز است و چند کتاب عمومی او با همکاری دخترش لوسی نوشته شده است. دو کتاب جنجالی هم با لئونارد ملودینو تألیف کرده که ادعاهای نویسندگان بازتابهای وسیعی داشته است. - سیاهچالهها جزء جداییناپذیر زندگی علمی و رسانهای استاد فیزیک نظری دانشگاه کمبریج بودهاند. بین سالهای 1965-1970، هاوکینگ و پنروز مسئله تکینگی در سیاهچالهها را مطرح کردند. هاوکینگ درک شهودی بالایی داشت و پنروز مسلط به ریاضیات پیشرفته بود. بهعنوان یک راهحل آنها اصل «سانسور کیهانی» را مطرح کردند. طبق این اصل، تکینگی یک سیاهچاله سانسور شده است؛ چون به قول هاوکینگ افق رویداد تکینگی را از دید ناظر خارج از افق خارج کرده است. هاوکینگ حتی سر سیاهچالهها شرطبندی هم کرده بود. او شرطبندی بر سر وجود سیاهچالهای در صورت فلکی دجاجه را به همکارش و برنده جایزه نوبل فیزیک سال گذشته، کیپ تورن باخت. شناختهشدهترین دستاورد هاوکینگ درباره سیاهچالهها تابش هاوکینگ است که به زبان ساده میگوید سیاهچالهها آنقدرها هم سیاه نیستند. - مقالات علمی ثبتشده از او چیزی حدود 240مقاله است که تقریبا نیمی از آنها را بهتنهایی نوشته و مابقی را با همکارانش یا با بیش از 40 دانشجوی دکتریاش منتشر کرده است. از میان تمام مقالاتش حدود 30 مقاله آن بسیار معروف و از ارجاع بالایی برخوردارند. او با وجود معلولیت جسمی حاد سخنران زبردستی هم بود و سخنرانیهای عمومی ماندگاری هم ارائه کرده است که برخی از آنها عبارتاند از: درون سیاهچاله، منشأ عالم، [کورت] گودل و پایان فیزیک، اعوجاج فضا و زمان، آیا خدا تاس میریزد؟، آغاز زمان و حیات در عالم. 3- هاوکینگ در دنیای خارج از علم - انگلستان در دوران شکوفایی هاوکینگ، دانشمند نامدار کم نداشت؛ کمااینکه دیگر کشورهای پیشرو در علم هم اینگونه بودند و هستند. در همان دوران که نام هاوکینگ بر سر زبانها بود، در دپارتمانی که او مشغول کار بود، کسانی مانند راجر پنروز یا مارتین ریز هم که همتراز او بودند، حضور داشتند؛ اما معلولیت هاوکینگ باعث شد تا بریتانیا او را تبدیل به یک اسطوره و نماد علمی کند. این اسطورهسازی برای هاوکینگ و دانشگاه کمبریج و بریتانیا بازی دو سر برد بود؛ هم منافع مادی داشت و هم شهرت بینالمللی. - شخصیتهای زیادی تمایل داشتند با هاوکینگ دیدار کنند و چه بسا این تمایل دوسویه بوده است. هاوکینگ هم مشتاق بود با رجال معروف جهان مانند بیل کلینتون و باراک اوباما که رؤسای جمهور آمریکا بودند یا پاپ و نلسون ماندلا ملاقات داشته باشد و تبادل آرا کند. دانشمندان هم مشتاق ملاقات او بودند و در اینترنت عکسهای بسیاری میتوان یافت که هاوکینگ در کنار دانشمندان روی صندلی چرخدار خود نشسته است. - شرطبندیهای علمی بخشی جذاب از دنیای علم است و دانشمندان به این کار رغبت دارند. هاوکینگ هم چند مورد از این شرطبندیهای جالب را دارد. اما او درباره موضوعات دیگر هم پیشبینی میکرد. از معروفترین نمونههای آن پیشبینی نتایج فوتبال تیم انگلستان بود که برابر آن اگر تیم بریتانیا از رنگ خاصی برای لباس و آرایش خاصی در زمین بازی بهره میجست، میتوانست نتیجه دلخواه را کسب کند که البته این پیشبینی اشتباه از آب درآمد. - فیزیکدانان همچون دیگر علمپیشهها در جمع خودشان و دور میز شام کنفرانس، از موضوعات متعددی حرف میزنند. از اقتصاد و سیاست گرفته تا دین و... اما در مجامع رسمی، در سخنرانیها و مهمتر از همه در کتابهایشان جانب احتیاط را پیش میگیرند تا درباره آنچه تخصصش را ندارند، چیزی نگویند و ننویسند. اما هاوکینگ، با گذر زمان این احتیاط را کنار گذاشته بود و در موضوعاتی همچون دین و فلسفه اظهارنظر میکرد. در سالهای اخیر هم اوج این اتفاق با کتاب جنجالی او «طرح بزرگ» رخ داد. در صفحه آغازین کتاب با جمله «اکنون فلسفه مرده است» موجب ناراحتی جامعه فیلسوفان شد و در فصول پایانی با اعلام اینکه عالم آفرینندهای ندارد، رنجش متفکران علوم دینی را برانگیخت. اما آنچه مسلم است این اظهارات هرچند مقبول گروههای فکری خداناباور بود، با انتقادهایی از جامعه علمی فیزیکدانان و ریاضیدانان و فلاسفه مواجه شده و در نقد گفتههای او کتابهایی هم منتشر شد. گاهی هم اظهارات هاوکینگ در دنیای سیاست تحسین اکثریت را در پی داشته است که نمونه آن موضعگیری او در قبال مناقشه فلسطین و اسرائیل بود که از شرکت در سمیناری در اسرائیل خودداری کرد. 4- هاوکینگ در ایران - تا جایی که نویسنده این سطور اطلاع دارد، اولین مواجهه فراگیر جامعه ایران با استیون هاوکینگ، بهواسطه کتاب «تاریخچه زمان» بوده است. این کتاب که توسط محمدرضا محجوب ترجمه شد، هرچند خالی از نقايص ترجمه نیست، اما بدون شک کمک شایانی به فهم کیهانشناسی در میان عامه مردم ایران کرد. در دهه 70 که ارتباطات اینترنتی و رسانهای در ایران چندان توسعه نیافته بود، ترجمه این کتاب افق جدیدی بود. البته نهضت ترجمه آثار فاخر علمی-نجومی از سالهای دور توسط افرادی همچون مرحوم احمد آرام، رضا اقصی، محمد ملایری و... شروع شده بود. هاوکینگ در ایران در چند مرحله معروفیت چشمگیری پیدا کرد. مرحله اول کتاب تاریخچه زمان بود. مرحله بعدی برنامههای او روی محصولات نرمافزاری مستندهای نجومی بود. در مرحله بعد برنامههایی از شبکههای ماهوارهای فارسیزبان بود و کتابهای دیگرش که ترجمه شدند همچون «جهان استیون هاوکینگ»، «طرح عظیم» و... آخرین آن فایل کتابهای او و نیز انواع نقلقولهایش بود و دست آخر درگذشت این دانشمند شهیر. - کتابهای هاوکینگ در ایران دو دستهاند. یکسری کتابهای خود او و یکسری کتابهای متصل به او. از کتابهای خود او که به فارسی برگردانده شدهاند، میتوان تاریخچه زمان، تاریخچه کوتاهتر زمان، جهان در پوست گردو، طرح بزرگ و... نام برد که حتی برخی از آنها چندین ترجمه دارند و هدف چنین کاری بیش از آنکه اشاعه علم باشد، نیتهای غیرعلمی بوده است. کتابهایی هم هستند که متصل به نام هاوکینگاند، مانند چگونه مانند هاوکینگ فکر کنیم؟ چگونه به فرزندانمان اندیشیدن هاوکینگی یاد دهیم و... که این روند در مورد نام آلبرت اینشتین هم صدق میکند و تقریبا در تمام دنیا رواج دارد. - استفاده ابزاری از نام بزرگان علم، بهویژه آنها که نامشان -غالبا به دلایل غیرعلمی- بر سر زبانها میافتد، کمابیش در تمام دنیا رواج دارد، ازجمله ایران. میتوان با یک نگاه کلی استفاده ابزاری از نام هاوکینگ را به سه دسته تقسیم کرد: دسته اول ناشرانی هستند که بدون هیچ پیشینهاي در نشر کتب علمی، دست به انتشار کتابی از هاوکینگ زدهاند و دلیلش هم نیاز به توضیح چندان ندارد که شفاف است. دسته دوم کسانی هستند که از گفتههای هاوکینگ، بدون داشتن پیشینه و پشتوانه علمی و فلسفی، جملات و نقلقولهای او را در فضای مجازی و... نشر میدهند و در این راه از کموزیادکردن آن و نیز ترجمههای مخدوش ابایی ندارند. این اتفاق نامبارک درباره خیلی افراد دیگر هم افتاده و میافتد. از مرحوم دکتر علی شریعتی گرفته تا اینشتین. دسته سوم هم که از نام استیون هاوکینگ استفاده ابزاری میکنند، مترجمانی هستند که با وجود یک یا دو ترجمه خوب از کتاب خاص هاوکینگ، مجددا دست به ترجمه -اگر بتوان نام این کار را ترجمه نهاد- میزنند. - نام هاوکینگ در رسانههای فارسیزبان داخل و خارج از کشور هم جا افتاده بود. در داخل کشور چندینبار صداوسیمای ایران مستندهایی از او نشان داده بود که تا جایی که حافظه نگارنده یاری میکند متولی آن شبکه چهار سیما بوده است. شبکههای ماهوارهای فارسیزبان خارج از کشور هم از مستندهای او گاهگاهی نشان دادهاند. همچنین در مطبوعات هم چندین بار مصاحبههایی درباره او منتشر شده است. این موضوع را باید به فال نیک گرفت که فضای نقد اندیشهها آرامآرام جا باز کرده است. 5- هاوکینگ و آنچه که ناپیداست - سالها قبل در تلویزیون دولتی ایران تبلیغی بود جهت حمایت مردم از بیماریهای خاص و جمله کلیدی آن «سرطان به جز درد هزینه دارد» بود. حقیقت این است که بیماری هاوکینگ هم در کنار دشواریهایی که برای این فیزیکدان پیش آورده بود، هزینه هم دربر داشت و ابدا اینگونه نبود که هزینههای سرسامآور بیماری او را تماموکمال دولت انگلستان، بیمه یا دانشگاه کمبریج بپردازد. اساسا دلیل نوشتن کتاب تاریخچه زمان از سوی او، کسب درآمد بالا بود چراکه هزینههای زندگی شخصیاش با توجه به مراقبتهای شبانهروزی و پرستار و پزشک بالا بود. حتی یک بار وقتی در سرن بود و بیماریاش باعث بستریشدن او در ژنو شد، همسرش برای تأمین هزینههای بالای پزشکی او دست به یک کارزار بزرگ زد تا بتواند هزینههای مداوا و انتقال او را از ژنو به لندن انجام دهد. به زبان ساده، هاوکینگ برای ادامه حیاتِ زیستی و علمی نیازمند پول و بخشی از تأمین پول به عهده خود او و خانوادهاش بود. - تاریخچه زمان اولین درآمدزایی هاوکینگ بعد از بیماری بود. وقتی شروع به نوشتن کتاب کرد، دو ناشر معروف، یکی بنتام بوکز و دیگری نورتون با یکدیگر رقابت داشتند که کدامیک کتاب را چاپ کند. دستآخر بنتام بوکز با پیشنهاد مبلغ بیسابقهای، برنده مزایده شد. این مبلغ شامل یک پیشپرداخت 250 هزاردلاری و شرایط مطلوبی برای حق تألیف بود. این روند در دیگر کتابهای هاوکینگ هم ادامه داشت و هر کدام از کتابهایش و نیز حق کپیرایت ترجمه آنها درآمد سرشاری برای او در پی داشت. همچنین شرکت در سخنرانیها و مستندهایی که با رعایت کپیرایت تولید میشد، همگی از منابع درآمد او به شمار میرفتند. - بیماری هاوکینگ از همان ابتدا به این شدت 10 سال اخیرش نبوده است. بیماری او پیشرونده و در سالیان متوالی آرامآرام رشد کرده بود. نکته جالب توجه اینکه تعداد مقالات منتشره او منطبق بر وضعیت جسمانیاش بوده است. بازههای زمانیای که بیماری شدت داشته، کار علمی او کند بوده است. دقیقا به همین دلیل هم بود که مراقبت از وضعیت سلامت او و پایدار نگهداشتن شرایط پزشکیاش از اهمیت خاصی برخوردار بوده است - در دنیای علم، میتوان با یک نگاه کلی دو دسته پژوهشگر را در دانشگاههای معتبر یافت؛ دستهای که اعتبارشان را از حضور در جایی وام گرفتهاند. عدهای هم حضورشان به آن مجموعه علمی اعتبار بخشیده است. اما درباره هاوکینگ و دانشگاه کمبریج این رابطه دوسویه بود. هم وجود هاوکینگ به اعتبار کمبریج افزوده و هم حضور او در دپارتمان فیزیک نظری کمبریج برای هاوکینگ اعتباری جهانی به ارمغان آورده بود. چهبسا اگر هاوکینگ در دانشگاهی با رتبه و شهرت پایینتر بود، با توجه به معلولیت جسمیاش، هرگز امکان این را نمییافت که در دنیای علم اینگونه خوش بدرخشد. 6- هاوکینگ و میراث او - هاوکینگ خودش را «خوشبین مادرزاد» میدانست و بهراستی این عبارت درباره او صدق میکند. هرچند عدهای از افراد، همچون والدین، همسر اولش، جِین، همسر دومش، ایلین که ابتدا پرستارش بود و بعدها همسرش شد، فرزندانش، تیم پزشکی و... همگی در زندهماندن پروفسور فیزیک نظری دانشگاه کمبریج نقش بسزایی داشتند، اما امید به زندگی چیزی بود که همچون خون در رگهای هاوکینگ جریان داشت. او با امید از زمانی که پزشکان به او دو سال فرصت زندهماندن داده بودند، تا سال 2018 و هفتادوششسالگی زندگی کرد و در دنیای علم زندگی پرثمری هم داشت. - صندلی چرخدار هاوکینگ صرفا یک صندلی نبود که دانشمندی روی آن نشسته باشد. روی این صندلی پیش از آنکه موبایلهای اندروید امروزی ظهور کنند، سامانهای شبیه به آن تعبیه شد و میتوان گفت هاوکینگ و صندلی چرخدارش به توسعه تکنولوژی کمک کردند. همچنین بهواسطه بیماری هاوکینگ توجه جامعه پزشکی به بیماری اِیالاس بیشتر جلب شد. - از برجستهترین موارد زندگی علمی هاوکینگ، همکاریهای علمی او با دانشمندان برجسته و نیز تعداد قابلتوجهی دانشجوی دکترا بود. اینکه کسی بتواند با وجود معلولیت با دیگر دانشمندان همکاری کند و روحیه کار تیمی داشته باشد، موردی بسیار درخشان و آموزنده در کارنامه کاری اوست. - حالا استیون ویلیام هاوکینگ در خاک آرمیده است. ما هستیم و میراث او و چند سؤال از خودمان. هاوکینگ نشان داد در سختترین شرایط، زندگی ادامه و کار علمی جریان دارد. او نیز همچون هر انسانی در زندگیاش ناملایمات داشته است؛ از مشکلات با دو همسرش و سختیهای جدایی گرفته تا مشکلات مالی و پزشکی و دهها مشکل ریزودرشت دیگر. اما او هرگز کار علمی را متوقف نکرد. این بُعد از شخصیت او نهفقط برای فیزیکپیشهها و اهل علم، بلکه برای همه آموزنده است. اما از زاویهای دیگر خوب است به این بیندیشیم که آیا جامعه، دانشگاهها و مردم ما آنچنان که باید آموزش دیدهاند که باور داشته باشند معلولیت محدودیت نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.