از روزگار گذشته حکایت
رضا سرور
اگر بازگشت به هر مکانی بتواند خاطراتی را در ذهن ما بیدار کند، آنگاه حضور ما در تئاتر سنگلج و نگریستن صحنه آن میتواند یادآور تصاویر بدیعی باشد از تاریخ درخشان تئاتر ایران در دهه 40؛ از روزگاری که در آن تئاتر سنگلج به مکانی بدل شد که نسل نامآور امروز، در کسوت جوانان پرشور دیروز، آثار خویش را در آن بر صحنه بردند و اساس کار خود را بر تکوین نمایش ایرانی، بازتاب مسائل سیاسی و اجتماعی و ارتباطگیری با تمامی طیفهای اجتماع نهادند. سنگلج میتواند تالار بیستوپنج شهریوری را پیش چشم ما زنده کند که در آن بیضایی جوان «پهلوان اکبر» را به دست جوانمرد سپرد، رادی «ارثیهی ایرانی»اش را به موحد دیلمقانی داد و ساعدی نمایشهایش را به تواتر در دستان والی، نصیریان، انتظامی و رشیدی نهاد. مفید «شهر قصه»اش را در آنجا بر صحنه برد و استادمحمد «آسید کاظم» را. به این فهرست درخشان و حسرتبرانگیز میتوان آثاری از صیاد، حاتمی، فرسی، نویدی و بسیاری از دیگران را افزود، اما چنین آثاری با وجود تفاوتهایشان در سبک نگارشی و اجرا، همگی یک وجه مشترک دارند: پرداختن به هویت جامعه ایرانی و بحرانهایی که با آن دستبهگریبان بود. صحنهای که اینک من بر آن ایستادهام، روزگاری آینه تمامنمایی بود که تصویری جامع از بحرانهای اجتماعی و تلاش برای آزادی در آن منعکس بود. به عبارت دیگر تئاتر سنگلج، بستر تئاتر اجتماعی آن دوران بود و به فراخور زمانه، گاهی با زبان استعاره و تمثیل و گاه با واقعگرایی صادقانه با مخاطبان خویش سخن میگفت. صحنهای که اکنون بر آن مینگرید، حساسترین صحنه از وقایع اجتماعی بوده و روایتهایش از جامعه ایرانی آن سالها، هنوز از مطمئنترین روایتهاست؛ چراکه این همان صحنهای است که فارغ از گفتمان مسلط آن دوران، روایتی مستقل از زندگی مردم در زمانه عسرت ارائه کرده است. بهخاطر همین روایتهای صادقانه است که حافظه سنگلج، حافظه تئاتر اجتماعی ما و گاه مقدم بر روایت رسمی از آن دوران است. برای برگزاری دومین دوره نشان داود رشیدی به سنگلج آمدهایم؛ به همان صحنهای که در دهه 40، رشیدی دیکته، زاویه و وای بر مغلوب را بر صحنه برد، در پرواربندانِ ساعدی به کارگردانی محمدعلی جعفری نقشآفرینی کرد و نیز نمایش فولکلورِ حسنکچل از علی حاتمی و مستأجرِ پرویز صیاد را در آن به صحنه آورد. انتخاب متنهای ساعدی و صیاد برآمده از همان رویکرد اجتماعیای بود که رشیدی همواره بر آن پای میفشرد و بر این باور بود که اگر نمایشی با مسائل زمانه خویش در ارتباط نباشد، لاجرم ارتباط خود را با تماشاگرانش از دست خواهد داد. نمایشهای تمثیلی ساعدی وضعیت روشنفکری را نشان میداد که در برابر تطمیع و پروارشدن از سوی قدرت حاکمه مقاومت میکرد، بر سر اصول خویش میایستد و از پذیرفتن سلطه قدرت و دیکتهکردن افکار آن بر خود سر باز میزند. نمایش مستأجر نیز در فضایی تمثیلی، تحولات درونی یک جامعه و تقابلهایش را با دورویی مصلحتاندیشان نشان میداد. اگر اجرای این نمایشهای تمثیلی بیشتر در راستای ارائه درونمایههای سیاسی و اجتماعی آن دوران بود، تصمیم رشیدی برای اجرای نمایشی فولکلور از حاتمی جوان، نمایانگر تلاش او برای آزمودن ظرفیتهای داستانهای عامیانه ایرانی، با تکنیکهای نوین نمایشی بود. رشیدی که پیشتر احاطهاش بر اجرای نمایشهای غربی را با اجراهایی از بکت، مرل، لورکا و ساشا گیتری به اثبات رسانده بود، تمامی همّ خود را صرف تکاملبخشی به شیوههای اجرائی نمایش فولکلور ایرانی کرد؛ نتیجه این تلاش در نمایش حسکچل حاتمی چنان موفق بود که استقبال تماشاگران، حاتمی را به صرافت ساخت فیلمی بر اساس این نمایشنامه انداخت و نتیجه آن چشمگیر بود. برقراری تعادل بین رویکرد بومی و جهانی و درآمیختن متوازن درونمایهها و تکنیکها، از اهداف اجرائی چنین نمایشی بود. در دهه 40، رشیدی وجوه متفاوت نمایش ایرانی را آزمود. درونمایههای متنوع آن را با فرمهای تمثیلی و واقعگرا، فولکلور و مدرن به صحنه آورد و هر بار در ارتباطگیری با طیف مختلف تماشاگران، تجربهای نو را از سر گذراند. در ورای تمامی این تجربیات، تأکید او بر اهمیت همهجانبه نمایش ایرانی و سویههای اجتماعی و سیاسی آن هویداست. با فاصله نیمقرن از آن تجربیات، اینک بر همان صحنه ایستادهایم. بازگشت به این مکان و برگزاری یادوارهاش در سنگلج امری اتفاقی نیست. در زمانهای که بیم آن میرود سلطه تئاتر تجاری و گیشهگرا بر اهداف اجتماعی تئاتر ایران سایه اندازد، تأمل در تاریخ سنگلج و بزرگداشت تلاشهایی که در آن صورت گرفت -حال به هر بهانهای که یادواره رشیدی هم میتواند جزئی از آن باشد- در حکم تأکیدکردن بر رسالت اجتماعی تئاتر، حرکتش بهسوی توده وسیع مردم، حفظ استقلال فکری و تداوم تمام تلاشهایی است که رشیدی و امثال او در این تالار بر آن صحه گذاشتند. بر اساس اندیشهای کهن، ما در عالم مُثل همهچیز را میدانستهایم. اگر این اندیشه افلاطون صحت داشت باشد، آنگاه دانستن تنها در حکم یادآوری است، یادآوری آنچه پیشتر میدانسته و انجام دادهایم و البته جهل، چیزی جز فراموشی نیست. * این مطلب در تالار سنگلج توسط احترام برومند خوانده شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.