به یاد عزتالله انتظامی
مرض «خودگاوپنداری» در نقشی ماندگار
عبدالرحمن نجلرحیم- مغزپژوه
در فیلم «گاو» داریوش مهرجویی، بازی درخشان عزتالله انتظامی، رابطه استثنایی مملو از هیجان و عاطفه عاشقانه مشحسن با تنها گاو شیرده آبستن ده خود بهیادماندنی است. پژوهشهای جدید نشان میدهند که گاو با هیکل تنومند و کمجنبوجوش، ظاهر بیتفاوت و بیشعورانه، اغلب در حال نشخوار، که اندام، قیافه و چشمهای زلش، بعضیها را میترساند، درواقع بسیار با عطوفت و دارای حافظه و شناخت قوی و از فهم اجتماعی قابلملاحظهای برخوردار است. رفتار گاو اهلی بستگی به رفتار انسانهای پیرامونش دارد. اگر انسانها با او بهعنوان موجودی احمق روبهرو شوند، گاو نیز چنین برخوردی متقابلانه پیدا میکند. طبق بررسیهای جدید، گاو حیوانی است که میتواند هیجانات مثبت و منفی خود را از طریق چشمها، پرحرارتی بینی و وضعیت گوشهایش نمایان کند. افسردگی ویرانکننده در چنین محیط بیامیدی او را به مرض نادر «خودگاوپنداری» مبتلا میکند. سناریوی فیلم گاو را مهرجویی با یاری غلامحسین ساعدی نوشته که خود از مجموعهداستانهای «عزاداران بیل» او گرفته شده است. ساعدی پزشک است و خوب میداند که مشحسن در فراق گاو خود مریض و دچار افسردگی هذیانی و توهمی عمیق شده. او خوب میداند که مشحسن، به جن یا شیطانزدگی مبتلا نشده یا نیروهای ماورایطبیعی او را تسخیر نکردهاند، بلکه مغز او گرفتار افسردگی جنونآمیز و در نتیجه آن، «خودگاوپنداری» شده است، اما بدیهی است که رفتار اهالی ده که دچار عقبماندگی فرهنگی هستند و پندارهای فراطبیعی دارند، برداشتی خرافی از این واقعه دارند که در قصه مستتر است. ساعدی در هنگام نوشتن این داستان حتما از اهمیت تاریخی گاو بهعنوان آغازگر حیات در اعماق فرهنگ باستان پارسیان اطلاع داشته و میدانسته که اولین گزارش بهجامانده از «خودگاوپنداری بالینی» در تاریخ ما که در چهار مقاله نظامی عروضی و هفت اورنگ عبدالرحمن جامی آمده، مربوط به شاهزاده دیلمی در شهر ری است که ابوعلیسینا به درمانش شتافته. ابوعلیسینا میدانست که بیمار او دچار جنزدگی نشده و ارواح خبیثه او را تسخیر نکردهاند، بلکه او دچار مرض مالیخولیا یا نوعی افسردگی شده است. از علائم این بیماری، ازدستدادن غریزه زندگی و بیاشتهایی، امساک از معاشرت با دیگران و میل به خودکشی، همراه با توهم و هذیان و به هیئت گاو درآمدن است. بیمار میخواهد در قالب گاو بماند، فریاد میزند که زودتر سرش را ببرند و سلاخی کنند، چون ممکن است چنان از فرط نخوردن لاغر شود که گوشتش غیرقابل استفاده شود. بوعلیسینای پیشرو، باهوش و خلاق، برای درمان این شاهزاده دیلمی به نوعی صحنهسازی و تئاتردرمانی تلقینی دست مییازد و خود را به شکل قصاب درمیآورد و در لباس قصابی ضمن سابیدن کارد قصابی، به سراغ بیمار میرود، اما پس از این صحنهسازی، به بهانه پروارنبودن گاو برای کشتار، امر به غذا و داروی فراوانخوراندن به او میکند و این روش درمان کارساز میافتد و بیمار درمان میشود. اگر «خودگاوبینی» که در فرهنگ شرق گزارش شده، در غرب نیز به آن «خودگرگپنداری» یا «لیکانتروپی بالینی» میگویند، زیرا در فرهنگ غرب، افسانههای قدیمی و خرافات وابسته به آن، نه درباره تبدیل انسان به گاو، بلکه درباره تبدیل انسان به گرگ است. «خودگرگپنداری بالینی» در غرب میتواند بهطور نادر در زمینه بیماریهای اسکیزوفرنی، جنون دورهای افسردگی- شیدایی و افسردگی بروز کند. در اغلب مواقع بیمار خود را در قالب گرگ، ولی گاهی نیز در قالب خوک و حیوانات دیگر میبیند. این پدیده امروزه نادر است و در ۱۵۰ سال گذشته ۵۶ مورد گزارش شده که مردها بیشتر از زنها بودند. بیماری ممکن است از یک ساعت تا 10 سال طول بکشد. با تصویربرداری مغزی امروزی میتوان فهمید که نقشههای مغزی در نواحی مربوط به ادراک شمای بدنی که برای ساختن خویش لازم است دچار تغییر و تحول اساسی میشوند.
ساعدی، در این قصه از حیطه تشخیص و درمان بالینی این بیماری فراتر میرود. او فقر، نادانی، خرافات و ترس فلجکننده از خود و دیگری در جامعهای بدوی را با بیماری مشحسن گره میزند. گاوشدن مشحسن، برای او ابعاد اجتماعی و فرهنگی وسیعی دارد. درواقع، اتفاقی واپسگرایانه و قهقرایی انسانی است در جامعهای سخت عقبمانده که روزنه امیدی به آینده ندارد. تأکید ساعدی به جداییناپذیری معنویت از مادیت در متن داستان بافته شده است. در این رابطه ملودیهای ساده و عریان درعینحال بیادعای هرمز فرهت به آفرینش فضای عاشقانه، مأیوسانه و زمینگیرانه فیلم مهرجویی کمک کرده است. فیلم گاه با مایههای سوررئالیستی اغراقآمیز، شرایط پرتناقض زندگی پیرامونی حاصل از خرافات و باورهای ماورایطبیعی انسانستیز را به ما نشان میدهد. پذیرفتنی است که مرض «خودگاوپنداری» مشحسن، پس از مرگ گاو او ناشی از واقعیت شرایط زندگی او باشد و چه زیبا انتظامی این مرض را مجسم میکند. او گویی مشحسن را در حال توهم هذیان جنونزدگی و «خودگاوانگاری»، زیسته است. نهتنها چشمهای پرسفیدی و نگاه گنگش در حدقه پفکرده و دهان جنبنده در حال نشخوار و حالت سر و گوشها و صورت، شاخکوبیدنهای گاوانهاش به دیوار طویله، بلکه حرکات نافرمانبردار، بیقرار و شورشی او در تقابل با اقدامات خرافی، نذر و نیازهای جادوگرانه آزاردهنده اهالی ده، همهوهمه نمایشی است کامل از ابعاد جنون افسردگی وخیم مشحسن خودگاوپندار. این مش اسلام، دانا و توانای کل ده است که در انتها او را چون گاوی دیوانه با طناب میبندد تا به بیمارستانی در شهر ببرد، ولی در راه رساندن به شهر، او را چون گاوی نافرمان به تازیانه میبندد. نعرههای گاوانه مشحسن (انتظامی)، در هنگام سقوط به دره، چون گاوش در چاه، فریاد درد انسان به قهقرا راندهشده عاشق زندگی، از اعماق کالبد خودگاوپندار انسانی است در طلب رهایی و رسیدن به نور و زندگی. هرچه باشد گاو در اعماق فرهنگ ما موجود آغازین حیات است. نقش گاو انتظامی در تاریخ سینمای ایران ماندگار خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.