|

«توفيق» و انعکاس مجادلات مصدق و کاشاني

ول‌ کن بابا اسدالله!

هادي حيدري. کاریکاتوریست

از دي‌ماه 1331 تا ماه‌هاي منتهي به کودتاي 28 مرداد 1332 و هم‌زمان با بالاگرفتن تنش ميان دولت (وقت) و مجلس شوراي ملي (دوره هفدهم) بر سر داشتن «حق اختيارات تام دولت»، روزنامه توفيق به مديريت محمدعلي توفيق، به اختلافات دکتر مصدق و آيت‌الله کاشاني حساس مي‌شود و با ايده مبتکرانه حسن توفيق براي قرار‌دادن دو اسم مستعار «عبدالله/اسدالله مصدق» و «اسدالله کاشاني» چندين‌بار هماوردي اين دو را در قاب جلدهاي روزنامه توفيق با قلم شناخته‌شده و متمايز حسن توفيق به تصوير مي‌کشد. مواضع بي‌طرفانه آن روزهاي روزنامه توفيق، باعث شده بود تا برخي از بهترين نيروهاي تحريريه‌اش که به جريان‌هاي چپ‌ تمايل داشتند، تعديل شوند. نگاه توفيق، برخلاف بسياري از نشريات طنز و فکاهه وابسته به ساير احزاب، به‌عنوان رسانه‌ای مستقل از ديد مردم و افکار عمومي در تقابل‌هاي بين اين دو رجل سياسي تأمل‌برانگيز، تاريخ‌ساز و در مواردي پيش‌بيني‌کننده رويدادهاي آتي است؛ به‌طوري که برخي شماره‌ها تا چند نوبت تجديد چاپ مي‌شوند. تکیه‌کلام‌هاي طنزآميز و کنايه‌آميزي که حسن توفيق، براساس مطايبه‌ای شخصي در تحريريه، به‌عنوان تيتر يا در کنار کاريکاتورهاي روي جلدش از جمله «ول‌کن بابا اسدالله!» براي مصدق و کاشاني منتشر مي‌کرد، به‌سرعت وارد دايره واژگاني طبقات عامه مردم شد؛ به‌طوری‌که در محاوراتشان تکرار مي‌شدند. جالب است که اين اصطلاحات اغلب از دل و زبان اجتماع، شاگرد ارسي‌دوزها، شاگرد شوفرها و کلاه‌مخملي‌ها (کلاه‌شاپوپوش‌ها) و عموما فولکلور رايج ايشان گفته می‌شد و مجددا ازطریق تحريريه «توفيق»، رندانه به بطن اجتماع بازمي‌گشت. در اين مورد مشخص، به‌نظر مي‌رسد اصطلاح «ول‌کن بابا اسدالله، بس‌کن بابا عبدالله» ناظر بر تلقي همان اصطلاحِ «دنيا دو روزه...» خودمان باشد؛ همان روحيه‌اي که اصطلاحاتي از قبيل «وللش...» يا «جان من سخت نگير...» را ساخته است که مضمون‌هايي مانند «اين نيز بگذرد...» را در خود دارد. در اينجا نام «اسدالله» کاراکتر مردي است سخت‌گير و غرغرو و متعاقبا «عبدالله» شخصيتي لج‌باز و يک‌دنده که هر کدام وقتي قصد کاري کنند، ديگر ول‌کن معامله نيستند و اين‌گونه تيپ‌سازي و القای خصوصياتی مانند «لجاجت»، «تعصب»، «بي‌منطقي» و... روي اين شخصيت‌ها به‌دليل اصرار بر حفظ منافع شخصي و حزبي و ارجحيت بر منافع ملي و مردمي بوده است. در مرور اکثر طرح جلدهاي اين بازه زماني، جدا از تکنيک خاص قلم حسن توفيق، ايده‌هاي خلاقانه‌اي در پشت هر کدام مستتر است؛ از جمله اين موارد می‌توان به استفاده کاربردي از امضاي «اسدالله توفيق جديد» به‌جاي «حسن توفيق سابق» روي جلدها اشاره کرد که نوعي بدعت‌گذاري شوخ‌طبعانه با امضاي کاريکاتوريست سرشناس است که تا پيش از اين تاريخ در مطبوعه ديگري شاهد آن نبوديم. حسن توفيق به روشي کاملا زيرکانه از خلال نمايش جدل اسدالله و عبدالله، با آوردن و مطرح‌کردن شخصيت‌هاي «جمبول» (مظهر دولت بريتانيا) و «اژدها» (نمادي از فرصت‌طلبي و خودکامگي دولت آمريکا) مخاطب را متوجه نقش مرموزانه دولت‌هاي خارجي در تشديد بحران مي‌کند. در برخي جلدها با شخصيت نمادين «ملت» روبه‌رو هستيم که در قامتي به‌مراتب کوچک‌تر از ساير شخصيت‌ها و اغلب مستأصل تصوير شده که تأکيدي بر کم‌اهميت حساب‌کردن حقش از نظر دولتمردان و نمايندگان مجلس است. حالت‌های فيگوراتيو کاريکاتورها در اين جلدها، کاملا نشان‌دهنده خط‌مشيء تصميم‌گيرنده آنها در بازي روز سياست بوده و نشانه مبرهني از هوش سرشار حسن توفيق در تحليل روابط سياسي است. استفاده حسن توفيق از تکنيک ديالوگ‌نويسي در کاريکاتور جلدهاي فوق و اصطلاحا «با شرح‌کردن کارتون‌ها»، را مي‌توان تأکيدي دوچندان به مخاطب عامه و مقاومت در برابر سانسور دولت وقت تلقي کرد تا فرصت و امکان ساختن لطيفه‌هاي شفاهي به اسم «توفيق» را در اذهان مردم ايجاد کند. در موارد ديگر، حسن توفيق با اقتباس از داستان‌هاي فولکلور، از جمله «دعواي کودکانه زيور و کشور بر سر عروسک»، نوعي نقيضه کارتوني ساخته و عروسک را به‌مثابه «قدرت» بازيچه قرار داده است و اين مضمون پيش‌پرده‌اي «از جان خود گذشتيم/ با خون خود نوشتيم/ ول‌کن بابا اسدالله!.» را براي‌شان کوک کرده است. ذکر اين نکته خالي از لطف نيست که بر اثر تکرر استعمال نام اسدالله، اين نام ماندگار مي‌شود! و رخ‌دادن اين اتفاق پررنگ‌ترين نقش متعلق به حسن توفيق است. آثار امضا‌شده حسن توفيق روي جلدهاي «توفيق» را مي‌توان نوعي برندسازي براي کاريکاتوريست مردمي دانست که همواره ايستادن در کنار ملت و منافع ملي را بر هر چيز ديگر ارجح دانسته است و جايگاهش را ممتازتر از پيش کرده است. ‌

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.