انحصارهای پنجگانه و گذار به سوسیالیسم
سمیر امین، یکی از متفکران برجسته چپ، دوازدهم اوت 2018 در پاریس درگذشت. رادیکالیسم سمیر امین در دهههای 1950 و 1960 شکل گرفته بود. در آن سالها کسانی چون قوام نکرومه در غنا، جولیوس نایرره در تانزانیا و جمال عبدالناصر در مصر به قدرت رسیده بودند و جنبشهای آزادیبخش در مستعمرهها از آفریقای جنوبی تا الجزایر در جریان بود. در این سالهاست که امین بهعنوان یکی ازمنتقدان صاحبنام و سرشناس سرمایهداری موجود و امپراتوری شناخته میشود و دراین راستا از نقد اسلام سیاسی و مارکسیسم اروپامحور کوتاهی نکرد. بهطور خلاصه، به نظر امین سرمایهداری جهانی که در واقع حاکمیت الیگارشی در جهان است موقعیت خود را با ایجاد و حفظ پنج انحصار تداوم بخشید: 1) کنترل فناوری 2) کنترل منابع طبیعی 3) کنترل منابع مالی 4) کنترل بر رسانههای گروهی 5) کنترل بر ابزارهای تخریب جمعی. از نگاه امین، تنها راه رسیدن به توسعه و رفاه انهدام این انحصارهاست. امین دنیا را به «مرکز» و «پیرامون» تقسیم میکند. از کشورهای «پیرامونی» معمولا تحت عنوان «کشورهای جنوب» یا «کشورهای توسعهنیافته» یاد میشود. نقش کشورهای پیرامونی تولید برای عرضه به کشورهای «مرکز» و بهطور مشخص آمریکای شمالی، اروپای غربی و ژاپن است. بهرهکشی از منابع طبیعی آفریقا، و به قهقرا رفتن نرخ مبادله در تجارت بینالمللی به زیان تولیدکنندگان مواد اولیه و خام امکان توسعه را از این کشورها میگیرد و تنها شاهد تداوم بهرهکشی خواهیم بود. دیدگاه امین درباره توسعهنیافتگی دقیقا مخالف دیدگاه رسمی بود که مشکلات آفریقا را عمدتا ناشی از ادغام ناکافی در اقتصاد جهانی میدانست. به اعتقاد امین، مشکل اتفاقا این است که آفریقا بهطرز زیانباری در اقتصاد جهان ادغام شده. تا زمانی که انحصارهای پنجگانه دستنخورده باقی بماند، فرایند کنونی جهانیسازی ادامه مییابد، کارگاههای قرون وسطایی در اغلب کشورهای پیرامونی شکل میگیرند و گسترش مییابند چون قدرت مسلط سرمایه شمال را زیر سؤال نمیبرند. درواقع میتوان گفت که با کاستن از سطح واقعی مزدها و انهدام اساس صنعتی در شماری از کشورها این وضعیت انحصاری از همیشه بدتر شده است. یکی از مهمترین دستاوردهای نظری امین دیدگاه او درباره «قطع رابطه اقتصادی» است. امین معتقد بود که کشورهای پیرامونی باید از ادغام بهرهکشانهای که درگیر آن شدهاند خود را کنار بکشند، به عبارت دیگر فرایند جهانیسازی را معکوس کنند. او، برخلاف شماری از رهبران سوسیالیست آفریقا، اعتقادی به انزواطلبی اقتصادی نداشت بلکه مخالف ادغام از موضع ضعف بود. از دیدگاه امین کشورهای درحالتوسعه باید اقتصادشان را با مداخلات مؤثر دولت، کنترل ثروت و سرمایهای که به در برده میشود، و گسترش مناسبات تجاری با دیگر کشورهای پیرامونی مدیریت کنند. به نظر او بخش مالی اقتصاد باید ملی شود و شیوههای استفاده ازمنابع طبیعی هم باید تحتنظارت باشد. رابطه بین قیمتهای داخلی و قیمتهای جهانی باید قطع شود و باید این کشورها برای رهایی خود از کنترل مؤسسات بینالمللی دست به اقدام بزنند. در تأیید دیدگاههای امین بد نیست اشاره کنیم که 40 سال است، در مقابل رهنمودهای امین، ادعا کردند اگر این کشورها صادرات خود را افزایش دهند، مشکلاتشان تخفیف خواهد یافت. اموال عمومی و حتی منابع طبیعی را به بخش خصوصی واگذار کردند و تا جایی که میتوانستند از بخش مالی اقتصاد خود نظارتزدایی کردند. پیامدها عیانتر از آن هستند که کتمانکردنی باشند. فقر و نداری و نابرابری در این کشورها بیداد میکند. در سالهای اخیر بهانههای تازهای هم پیدا کردهاند. «حکمرانی خوب» «فقر» و «جامعه مدنی»، ولی سؤالی که اغلب به آن نمیپردازند این است که این فقر گسترده چرا و چگونه ایجاد شده است؟ حکمرانی خوب یعنی خوب برای کدام گروه و طبقات اجتماعی؟در این سالها که نظام سرمایهداری گرفتار یکی از سرسختترین بحرانهای تاریخ خود شده، به گفته امین مسائل کنونی در درون این نظام راهحل ندارد. امین سرمایهداری کنونی را «سرمایهداری فرتوت» مینامید. علت اصلی بحران به گمان امین وابستگی هرچه بیشتر به بخش مالی است. به سخن دیگر، اگر به زبان پول بیان کنیم بهطور فزایندهای پول کمتری در پیامد فعالیتهای مولد ایجاد میشود و بخش هرروز افزونتری هم به صورت «رانت» درآمده که در واقع تازهترین شیوه سرقت ثروت از بقیه جهان است. یکی از پیامدهای این تحولات در عرصه اقتصاد هم این است که دموکراسی غربی به کاریکاتوری از خویش بدل شده. سرمایهداری به ضرورت ذات خویش بر یک فرایند ادامهدار سلب مالکیت برای انباشت و گسترش خویش استوار است. از یک نگاه تاریخی سرمایهداری اروپا بدون سلطه بر بقیه جهان که منابع «مازاد» داشتند، غیرممکن بود. سوپاپ اطمینان هم برای کسانی که درآن دوران در اروپا سلب مالکیت شده بودند امکان مهاجرت به «دنیای جدید» بود. امین با انقلاب یکشبه موافق نبود. اینکه شورشی پیش بیاید و بعد دوره سوسیالیسم آغاز شود از نظر امین غیرممکن است. او به جای اینکه از «سوسیالیسم در قرن 21» سخن بگوید بر این نکته تأکید میکرد که راه گذار به سوسیالیسم طولانی است. منبع: نقد اقتصاد سیاسی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.