اسماعيل تو کيست؟
محمدجواد لساني . پژوهشگر
نزديکشدن به مناسبتهای پرشور ديني، واکنشهاي خاصي را به ارمغان ميآورد؛ واکنشهايي که از احساسات یک ملت تغذيه ميکند و خود را بهشکل دلپذيري بروز ميدهد. برخي از اين بازتابها، زيبا و درخور بحثاند. يادکرد باشکوه از عيد قربان نيز از اين گفتنيها بسيار دارد. برگزاري مراسم نمادين قرباني در اين روز بر همه افرادي که در سلوک معنوي حج شرکت ميکنند، الزامي است؛ اما نکته عميقتر، چشيدن طعمي است که از برکت اين عيد مبارک، کام همه دينداران را شيرين ميکند؛ شادباشهاي متنوعي که در جامعه مسلمانان پيامبهپيام راه ميگيرد و مانند سيل جاري ميشود. هر پيام به اندازه يکي، دو سطر از فلسفه عيد قربان ميگويد. اين سطرهاي کوتاه که در صفحههای وسايل ارتباطي منعکس ميشود، نشان از آن دارد که واقعه عيد، رويدادي خنثي و بياثر نيست، بلکه پيغامهاي جانداري در خويش نهفته دارد که براي احياي يک جامعه، قدرتي شگفت به ارمغان ميآورد. به همين سبب بايد گفت که تکيه صرف به شادي بزرگ اين روز کافي نيست، چيز ديگري در اين عيد هست که متأسفانه در اين سالها به فراموشي سپرده شده است. در ميانه دهه 40 و ابتداي دهه 50 خورشيدي، ترويج اين معرفت بهخوبي احساس شد. فلسفه کاربردي عيد قربان در تعاليم بزرگاني مانند شريعتي و امام موسيصدر به زيبايي بيان شده و اذهان تشنه بسياري را مجذوب خود کرده است؛ اما با افسوس بايد گفت که در سالهاي واپسين، تشريفات سنتي عيد و احکام آن، بيش از معارف باطني آن رسانهاي شده و به پيامهاي اصلي عيد توجه ويژهاي نشده است؛ درسهايي که اگر ابلاغ شوند ميتوانند شادي عيد قربان را دوچندان کنند. آوردن برگي از اين روشنگريها ميتواند ژرفاي قربانيکردن را يادآور شود. جاودانياد دکترعلي شريعتي در جايي با عنوان «اسماعيل تو کيست؟» اينگونه خطاب میکند: «... و اکنون، ابراهيمي، و اسماعيلت را به قربانگاه آوردهاي.
اسماعيل تو کيست؟ چيست؟ مقامت؟ آبرويت؟ شغلت؟ پولت؟ خانهات؟ باغت؟ اتومبيلت؟ خانوادهات؟ علمت؟ درجهات؟ هنرت؟ روحانيتت؟ لباست؟ نامت؟ نشانت؟ جانت؟ جوانيات؟ زيباييات؟ و.... من چه ميدانم؟ اين را بايد خود بداني و خدايت. من فقط ميتوانم نشانيهايش را به تو بدهم، آنچه تو را در راه ايمان ضعيف ميکند، آنچه تو را در راه مسئوليت به ترديد ميافکند، آنچه دلبستگياش نميگذارد تا پيام حق را بشنوي و حقيقت را اعتراف کني، آنچه تو را به توجيه و تأويلهاي مصلحتجويانه و... به فرار ميکشاند و عشق به او کور و کرت ميکند و بالاخره آنچه براي ازدستندادنش، همه دستاوردهاي ابراهيموارت را از دست ميدهي، او اسماعيل تو است! اسماعيل تو ممکن است يک شخص باشد يا يک شيء، يا حالت، يا يک وضع، يا حتي يک نقطهضعف! تو خود آن را هر که هست و هر چه هست بايد به منا آوري و براي قرباني انتخاب کني!» با الهام از سخنان اين روشنفکر ديني ميتوان نتايج زيبايي گرفت؛ از جمله اينکه آدمي در ايثار جان و مال در راه خداي يگانه به کمال ميرسد، به اين معنا که انسان، همه داشتهها و امکانات و مسند و موقعيت خويش را امانتي الهي بشمارد و آن را فقط در طريق بندگي و خدمت به خلق خدا هزينه کند. قربانيکردن، نمادي از قطع دلبستگي و وابستگي به اين موقعيتهاست و جلوهاي از ايثار مال و جان در راه محبوب واقعي و رضاي خداوند است. حال اگر با نگاهي جهانبين به رويدادهاي زندگي نگريسته شود، هر روز ميتواند عيدي واقعي باشد. به اين ترتيب، ميتوان کار هر تنابندهاي را در هر گوشه از دنيا که از داشتهها و موقعيتش ميگذرد، «ابراهيمي» خطاب کرد. ممکن است او مبارزي سياه باشد که سالها پس از زندان و فائقآمدن بر نژادپرستان، از «وضع» يا «حالت» خود عبور ميکند يا پاپ عالي مقام کاتوليکي باشد که هنر قربانيکردن موقعيتش را ميداند تا از شيريني آن بگذرد و مقامش را به ديگري واگذارد يا توانگري با ثروت هنگفت در ينگهدنيا باشد که بخش عمده دارايياش را به محرومان و تهيدستان ميبخشد و از تعلقات چرب و شيرين کنده ميشود تا مقام انسانياش تعالي يابد. اين راهي است که بنبست نميشناسد و براي «ابراهيميشدن» يک سالک، هيچ رنگ و مرز و آييني، او را محدود نميکند. در قرآن کريم هم آمده است: «وقتي شما قرباني ميکنيد آنچه متعلق به خداست، تقواي شماست، نه گوشت و پوست قرباني»؛ بنابراين در قربانيکردن، واقعيت قضيه نهايت اخلاص، عشق و علاقه بنده به مولاي خود است و در واقع قربانيکردن نمادي از قربانيکردن هواهاي نفساني و ذبح نفس اماره است. فرارسيدن اين عيد بزرگ بر همه سالکان راه مبارک باد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.