بازنشستگی طب سینایی؟
حسین کرمانپور-پزشک
20 سال طبابت و حشرونشر با پزشکانی که از عهد قدیم تا جدید سکاندار کشتی طبابت در ایران بودهاند، نیاز به نگارش کتابی دارد تا مردمان امروز ایران یادشان نرود پزشکی ایران از کجا آغاز شده و اکنون در کجای مسیر خود قرار دارد. نسل قدیم طبابت در ایران چگونه و نسل جدید پزشکی چطور عمل میکنند؟ کدام مقبول و احیانا کدام مطرود است؟ ایرانیان با کدام روش بیشتر خو گرفتهاند و با کدام غریبهتر هستند؟ این سالها در بیمارستانی مشغول خدمت هستم که سال تولدش به 1240 خورشیدی بازمیگردد. این نشان میدهد پزشکانی که اغلب در اروپا به سبک کلاسیک درس طبابت خوانده بودند هم از حوالی 150 سال قبل کار درمانی خود را در ایران آغاز کردهاند؛ به عبارت بهتر، طبابت به سبک مدرن تقریبا از یکونیم قرن پیش آغاز شده است. البته ناگفته نماند نخستین مرکز نوین آموزش پزشکی در سال ۱۲۳۰ به همت میرزا تقیخان امیرکبیر بهعنوان بخشی از مدرسه دارالفنون تأسیس شد. یاکوب ادوارد پولاک اتریشی بهعنوان معلم حکمت، طب و جراحی و فوکتی ایتالیایی بهعنوان معلم علوم طبیعی و دواسازی در دارالفنون به استخدام درآمدند. پولاک بهتدریج فارسی آموخت و با کمک نخستین شاگردانش به تألیف کتب پزشکی به زبان فارسی و معادلیابی دقیق واژگان پزشکی فرانسوی پرداخت که از نخستین کتب مدرن پزشکی فارسی محسوب میشدند. طبابت قبل از این دوران دست در زنجیره طب قدیم و جدید دارد؛ چنانکه نه میتوان گفت مدرن است و نه میتوان با عنوان باستانی و قدیم از آن یادکرد. ازآنجاکه طبابت هیچگاه مرزپذیر نبوده و ایران نیز همواره در چهارراه فرهنگی جهان قرارداشته است، در ادوار تاریخی و بسته به نوع حکومتها یا ایران مهد حضور پزشکان نامی جهان بوده یا کشورهای دیگر محل فرار مغزهای ایرانی و تحصیل طبابتشان قلمداد شده است. زمانی از سراسر جهان نزد بوعلی آمدهاند و گاهگداری هم این عاشقان جوان ایرانی بودهاند که زحمت سفر به نزد جالینوسها و بقراطهای زمانه را به خود داده و تلمذ کردهاند. جالب است بدانیم که در زمینه طب، زمانی پس از انجیل، کتاب «قانون در طب» ابن سینا متداولترین کتاب در اروپا شد و طب ابنسینا برای مدتها در اروپا تدریس میشد. در این دوران بود که مسلمانان دچار جنگهای داخلی و حکمفرمایی حکام نالایق و سیاستهای استعماری دولتهای اروپایی شدند و بهتدریج از علوم دور ماندند و شد آنچه شد و تا امروز دیگر جهت پیکان طبابت از غرب به شرق باقی مانده است؛ یعنی بهروزترین علوم پزشکی از غرب منتشر میشود. من خود با سه انگیزه «پزشکی» را برگزیدم. اول ذوقهای پدرم وقتی از فردی به نام دکتر لبیب سخن میگفت و آههایی میکشید که چرا نسل آن دکتر اکنون دیگر کمیاب شده است.
مثلا میگفت در کودکی به بیماری سختی گرفتار آمده؛ چنانکه والدینش هم به جهت سختی بیماری و هم ناتوانی در پرداخت هزینه زیاد دارو و درمان از علاج او ناامید میشوند. اما نیمروزی دقالباب شده دکتر لبیب وارد خانه میشود. پدر را معاینه کرده از کیف همراهش دارو و دستورات غذایی هم میدهد. پدربزرگ چند سکه برای حق ویزیت تقدیم دکتر میکند و او هم رد نمیکند و میگیرد؛ وقتی دکتر لبیب میرود خانواده متوجه میشوند که حکیم بزرگوار به سکههای پدربزرگ، چندتایی هم اضافه و زیر تشک مخفی کرده است. بعدا که از او چرایی را سؤال میکنند، پاسخی میدهد که معلوم میشود تکرار مکررات است این خیرخواهی! میگوید: برخی بیمارانش فقط با خوردن دارو و غذاهای مقوی خوب نمیشوند بلکه باید والدینشان نیز غصهناک و نگران نباشند. دومین دلیلم برای گزینش پزشکی دیدن جوانمردی، جسارت، شجاعت و مهارت بدون ابزار و وسایل پزشکانی بود که در مناطق جنگی دوران مقابله با صدام، خدمات خود را تقدیم رزمندگان و سربازان جنگ ایران و عراق میکردند. چشمانشان پر از امید بود وقتی ما را معاینه و درمان میکردند و پر از جوانمردی وقتی اسیر زخمی را مداوا میکردند. سومین علت انتخاب پزشکی شاید جذابیت منحصربهفرد بودن این رشته باشد؛ چیزی که این روزها اولین دلیل بسیاری از دوستان پزشک است و کتمان آن شایسته نگارش منطقی نیست. در سالهای تحصیل پزشکی بارها از نحوه نگرش و دیدگاه برخی استادان خود به وجد میآمدم و پیش خودم فکر میکردم آیا روزی میآید که من چون آنها باشم؟ مثلا استادی داشتیم که وقتی بیمار را روی تخت معاینه میکرد، به هنگام پایین آمدن بیمار از تخت، کفشهای بیمار را پیش پایش جفت میکرد؛ کاری که بعدا ما دانشجوها سبقت میگرفتیم تا استاد خم نشود و خودبهخود ملکه ذهن ما میشد. اما هرچه پیش رفتیم از غلظت استادانی چون او که گفتم، کاسته و بر تعداد استادانی اضافه شد که دغدغه آنها چیزهایی دیگر بود. سالبهسال، از اتمسفر طب سینایی کم و بر حجم طبی که بیماری میبیند و بیمار نمیبیند، اضافه شده است؛ تا امسال در واپسین روزهای گرم تابستان 1397. روزهایی که نوید سالگرد طبیبی را میدهد که با نامش روزی بهعنوان روز پزشک در تقویمها حک شده است. شاید پیشنهاددهندگان این روز خواستهاند به پزشک ایرانی یادآور شوند علم باید بهروز باشد و امروزی اما طبابت باید سینایی باشد و ایرانی! در طب سینایی این پزشک است که سراغ بیمارش میرود نه بیمار و همراهانی که بهدنبال دریافت یک پاسخ مجبور باشند اخم و غضب طبیب خویش را تحمل کنند. در طب سینایی، پزشک هم بیماری را مینگرد و هم بیمار را؛ چنانکه بیماری را در مریض جستوجو میکند و نه مریض را در بیماری! این نگرشی است که بیمار با دیدن طبیبش شفا مییابد و لحظهشماری میکند بار دومی هم او را ببیند و فیض بگیرد. در دستان چنین طبیبی، خدا تجلی میکند که مسیح شود برای ترمیم زخمهای روح و جان؛ دستانی که صرفا با بیماری دست میدهد و انگشتهای بیرمق بیمار را لمس نمیکند، کجا جایی برای حلول لطافت الهی دارد؟ دستهای طب سینایی، کافر و خداپرست نمیشناسد؛ لمس نبض که صورت گرفت، روح کافر را هم جذب خویش میکند که این فقط در توان خداست که همه را بنده و مخلوق خویش میداند و در مقام دادرسی و طلب عافیت فرقی بین خداجو و غیر نمیگذارد. در روزی که در تقویم ایران، روز پزشک نامیده شده و در آخرین سالهای دهه 90 و در آستانه ورود به 1400، اینها را نوشتم که با غمی سترگ اعتراف کنم طبابت سینایی را دارند به زور بازنشسته میکنند و اندک نسلی که هم علمشان بهروز است و هم عملشان برگرفته از بوعلیها در حال پرگشودناند. آیا کسی هست مسیر را عوض کند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.