از بلوف تا تهديد
سيدعلي خرم . استاد حقوق بينالملل
در روابط بينالملل خطرناک است اگر کشوري «بلوف» طرف مقابل را «تهديد» فرض کند و مصيبتبار است وقتي کشوري «تهديد» طرف مقابل را «بلوف» تلقي کند. حالت اول انرژي کشور را هدر ميدهد و ارکان و اجزاي کشور را درگير ميکند ولي حالت دوم امنيت ملي کشور را به خطر انداخته و ممکن است باعث خسارات بسيار جدي شود. چگونگي تشخيص اين دو حالت از يکديگر معمولا براي کشورها دشوار و نيازمند بهرهمندبودن از افرادي متخصص و داراي دانش و تجربه است که بتوانند با توجه به شرايط دروني و بيروني کشور، حدودا تشخيص دهند کداميک «بلوف» است و کدام «تهديد». اکنون ايران در معرض همين آزمايش قرار دارد. دونالد ترامپ سياست خود نسبت به ايران را از جايي به نام «بيرونآمدن از برجام» شروع کرده و زنجيروار گامهاي بعدي را برميدارد. در هر گام، جاي خودش را تثبيت و سراغ گام بعدي ميرود. اينکه سياست او نسبت به ايران و گامهاي برداشتهشده چقدر با روابط بينالملل و حقوق بينالملل مطابقت دارد و چقدر مورد استقبال جهان قرار ميگيرد، جاي سؤال جدي است و تا اينجا پاسخ آن منفي است، اما تاريخ نشان داده برخي از آنها که سياستهاي غلط، تبعيضآميز و خلاف حقوق بينالملل و ازجمله حقوق انساني داشتهاند، در کوتاهمدت توانستهاند در پيادهکردن سياستهاي خود موفق شوند و مردم خود و جهان را گرفتار مصیبت کنند. آلمان نازي قبل از جنگ دوم جهاني، صدام حسين در چند دهه گذشته و نتانياهو، نخستوزير اسرائيل در دو دهه گذشته بهعنوان نمونه توانستهاند بساط ظلم، جور و جنايت خود را براي مدتي گسترده كنند. بنابراين ممکن است سياستهاي دونالد ترامپ هم در کوتاهمدت قرين موفقيت باشد ولي ايران و ايراني بايد از گزندها و تهديدهای او مصون بماند. رئيسجمهور آمريکا نهفقط ايران بلکه بسياري از کشورهايي مثل ايران را تهديد و تحريم کرده که همگي واقعي بوده و بلوف محسوب نشدهاند. نکته ديگر اينکه وقتي پيشنهاد مذاکره از سوي يکي از طرفين دعوا مطرح ميشود، آن طرف در روابط بينالملل برنده دعواست؛ زيرا ميتواند صلحطلبي خود را به رخ جهان بکشد. نمونه مشابه آن در روابط ايران و آمريکا به پاييز سال 1365 و قضيه مک فارلين برميگردد که آمريکا براي نشاندادن حسن نيت خود و نزديکشدن به ايران، دو هواپيما شامل موشکهاي «تاو» و برخي سلاحها روانه ايران کرد و پيشنهاد مذاکره داد. ولي به دلايلي، ايران ابتدا با اين پيشنهاد موافقت و سپس مخالفت کرد. اين امر باعث شد ريگان وارد فاز بعدي اقدامات خود عليه ايران شود؛ از یکسو با گورباچف، رهبر وقت شوروي در ريکياويک ايسلند جلسهاي تشکيل داد و مشترکا اعلام کردند جنگ ايران و عراق را بهصورت «نه غالب و نه مغلوب» تمام ميکنند و همينطور هم شد. از سوي ديگر متن قطعنامه 598 را براي تصويب شوراي امنيت سازمان ملل متحد به اجرا گذاشت که با وجود همکارينکردن ايران، در تيرماه 1366 اين متن به تصويب رسيد. ريگان با اعمال فشار بر ايران، اطلاعات مربوط به آرايش نظامي نيروهاي ايراني را از زمستان 1366 در اختيار عراق قرار داد و دست پر ايران در جبهههاي نظامي را تا بهار 1367 خالي کرد. حالا تشکيل گروه اقدام (عليه) ايران باوجود شکل ظاهرا نرم آن، يادآور تشکيل گروه مشابهي در وزارت امور خارجه آمريکا براي اقدام عليه عراق بعد از اعمال تحريمها و پيادهکردن سياست «نفت در برابر غذا» محسوب ميشود.
اين گروه مدتي قبل از حمله آمريکا به عراق، به هماهنگي سياستهاي آمريکا عليه عراق و از جمله تماس با مخالفان صدام و مشورت درباره آينده عراق پرداخت و بعد از پايان جنگ، همين گروه از سوي آمريکا نقش تأسيس حکومت جديد عراق را بر عهده داشت. از اين جهت تشکيل اين گروه را نبايد ساده انگاشت بلکه بايد آن را گام بعدي در زنجيره سياستهاي دونالد ترامپ براي تزلزل در دولت ايران تلقي کرد. حفظ امنيت ملي کشور ايجاب ميکرد دونالد ترامپ در همان فاز مذاکره نگه داشته شود و مانند دوره ريگان، رئيسجمهور آمريکا را به سوي برداشتن گام بعدي هُل ندهيم که در سال 1366 خاليشدن دست ايران در جبههها نتيجهاش بود و امروز ممکن است شرايط متفاوتتري را براي ايران رقم بزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.