نگاه مستند، پايه و رکن اصلي سينماي ملي است
رهبر قنبري. کارگردان سینما
امروزه هيچ ملتي را نميتوان بدون استنادات تاريخي، ملي و فرهنگي سرزمين آنها ملت ناميد. چنين ملتي يا وجود ندارد يا اگر نامي هم داشته باشد زير سيطره ملتي ديگر با فرهنگ غالب زندگي ميکند؛ يعني تن به استثمار، استعمار يا استکبار دادهاند؛ مثلا ملتهاي سابق آسياي ميانه در زير سيطره اتحاد جماهير شوروي سابق که با وجود فروپاشي آن اتحاديه همچنان اثراث روسيسازي 70ساله بر شئونات زندگي آنها سايه افکنده است يا ملتهاي آفريقايي که امروزه برخي توانستهاند از زير سيطره اروپاييان خارج شوند، اما نتوانستهاند فرهنگهاي خودشان را بازيابند و بسياري نيز همچنان در زير سيطره اروپاييان هستند و رهايي و آزادگي هر ملتي بستگي تام به نماياندن استنادات گوناگون از هويت آن ملت توسط خودشان دارد، در اين صورت ديگر مهم نيست قدرت نظامي برتر چه ميکند و در چه موقعيتي قرار دارد که حتي در صورت غلبه بر کشوري با تاريخ و فرهنگ غني، ديري نميپايد تا سربازان مهاجم و غالب براي ادامه حيات خود مجبور به پذيرش فرهنگ ملت مغلوب شوند، مانند روميان وحشي که وقتي آتن را تسخير کردند بهزودي مجبور شدند تن به فرهنگ يونانيان بسپرند و هنر «رومانسک» (روميوار) محصول چنين دورهاي است و همچنين غلبه اعراب بر ايرانيان و آنگاه بيش از صد سال نپاييد تا ايرانيان ظاهرا با کلام عربي! که به واقع ايرانيان دست به اصلاح همين زبان نيز زدند و آن را به اعراب قبولاندند و در باطن نيز فرهنگ و هويت ايراني را بر جان آنها مستولي کردند، معماري، ديوانسالاري، زبانشناسي، علمالکلام، تفسير، علوم رياضي، جبر، هندسه، شيمي و فيزيک از آن دسته علومي بودند که ايرانيان توانستند اعراب و خلفايشان را متقاعد به آنها کنند، دانشگاههاي مهم جهان اسلام را ايرانيان بنيان گذاشتند و در اين ميان مهمترين رکن هويتي ايران را که همانا زبان پارسي بوده نيز حفظ كردند و فردوسي بزرگ با نگارش شاهنامه سندي بر جاودانگي چنين هويتي را برجاي نهاد تا ايرانيان در آينده همانند مصريان نباشند که با فراموشکردن زبان فنيقي و محلي خود زير سلطه اعراب کل هويت تاريخي خود را نيز به يغما بسپرند يا همانند سوريها و لبنانيها و ساير سرزمينها به ظاهر عربي نشوند که ديگر اثري از آثار زبانهاي بوميشان و در نتيجه فرهنگ و هويتشان برجاي نمانده باشد! وقتي چنين گفتاري پيش ميآيد بايد دقت کرد که زبان و تکنيک رابطه متقابل با همديگر دارند؛ يعني «هر اندازه تکنيک توسعه يابد زبان نيز توسعه مييابد و برعکس آن نيز صادق است» و اين گفته ازآنرو مهم است تا بدانيم ثبت و ضبط شرايط علمي، اقتصادي، اجتماعي، سياسي، فرهنگي و هويتي به هر شکل و به هر ماهيتي از مهمترين وظايف فيلم مستند و مستندسازان است. اين تکنيک است که در صورت عدم ترجمه (به معني درک عمومي آن) اگر صورتي عملي به خود نگيرد بهسرعت زبان بومي را تحتتأثير قرار ميدهد. وقتي چنين شد، واژگان تکنيکي وارداتي ورد زبان عموم ميشود و در اين صورت بهتدريج زبان بومي (به زعم بنده فرهنگ حسي- بومي) به فراموشي سپرده ميشود. با چنين رويکردي عاطفه، احساس و بهطورکلي درک عمومي از موقعيت اشيا، ابزار، پديدهها و نهايتا درک از حوادث انساني تقليل يافته و جامعه خودي دچار نوعي فراموشي از خود ميشود. امروزه به دليل تعلل بخشهاي مختلف بنيادين جامعه مانند دانشگاهها، مدارس، ارگانهاي مطالعاتي و فرهنگستانها، در مسير ترجمه انديشهها و دادههاي علمي از هر دست به زبان بهتر گفته شود به فهم بومي! دردسر بزرگ جامعه ما را دربر گرفته است، عدم درک صحيح از مد و مدرنيته از سويي و همچنين تاريخ و سنت از سوي ديگر اين دو را به طرز فجيعي در مقابل هم قرار داده است، بهگونهاي که حتي با غيرمتدينان نميتوان به زبان اخلاق سخن گفت! چراکه واژههاي اخلاقي بهشدت شبيه واژههاي ديني هستند!! امروزه نميشود با يک متخصص کامپيوتر به زبان فارسي معمولي سخن گفت! زيرا چنين تکنيکي همراه خود واژگاني را به همراه آورده است که به ظاهر متعلق به جوامع دموکرات محسوب ميشوند و هرآنکه دستي در آتش کامپيوتر دارد چنان احساس ميکند که ديگري کمتر دموکرات است يا حتي مرتجع است! چراکه ما از پيش، بهتدريج به کار ترجمه به مفهوم درک معنايي پديدهها براي مردم خود کار درخوري را صورت ندادهايم و با چنين روندي بيراه نيست تا گفته شود بهزودي و در آينده نزديک نوادگان ما هيچ درکي از زندگي ما نخواهند داشت! و دچار وادادگي خواهند شد که شواهد آن از هم امروز قابل مشاهده است. در سينماي رايج کشور جنگ بر سر بقا و سودجويي به هر قيمتي است، ولو به بهاي گيشه و اکران، با بزکدوزک و دلخوشيهاي روزمره در قالب پرحرفی مشتي جوان، در اين چرخه است تا وقتي کلمه فرهنگ و هنر پيش کشيده ميشود، مشتي افراد، چنان القا ميکنند که اهل فرهنگ، انسانهاي سختگير و عبوس و منتزع از جامعه خودي هستند و فهميدن زبان آنها براي مردم عادي کار سختي است و همچنين القای اين معنا که اهل هنر انسانهاي روشنفکر دور از طبقات پاييندست جامعه هستند و براي آنها سخني براي گفتن ندارند! و اين فقط فيلمسازان بازارياند که شما مردم محروم را درک ميکنند! و بهاينترتيب با عرضه تصاوير مغلق و ناهمگون با فرهنگ خودي بيآنکه حتي قدرت درک اين موضوع را داشته باشند که هرآنچه بهعنوان ساخته سينماييشان پخش ميشود به دليل قبول شرايطي است که دولتها و نظامهاي ضداخلاقي خارجي تأييد کردهاند و نه حتي مردمان بيگانه اخلاقمند! و در نتيجه به رواج ظاهري شکلي از زندگي ميپردازند که نهايتا موجبات بروز خسارتهاي آشکار و پنهان را در سطوح پاييندست جامعه برميانگيزند. بازيگران آرايشکرده زن با پوششهاي خاص و البته بسيار قيمتي، مردان و پسران خوشپوش با اتومبيلهاي لوکس، خانهها، لوازم آرايش و پيرايش، مخاطب عام ايراني را از هدف اصلي دور ميکنند و صرفا به فروش و سود لازم دست مييابند و جوان ايراني را نيز سودازده ثروت و خيالات واهي ميکنند تا به این واسطه ابتدا بزهکاري را براي رسيدن به هدف و بعد تبهکاري، سرقت مسلحانه، جيببري، قتل و جنايت را نادانسته در ذهن و روح آنها برانگيزند!! و چنين پديدهاي ناشي از ديدن تفاوت زندگي شخصيشان با زندگي هنرپيشگاني است که از روي پرده سينما متکبرانه و متفاخرانه با آنها سخن ميگويند و در بهترين شرايط نيز اين آثار، بيان چگونگي پريشاني آدمهاي جامعه خودي است و نه گفتن علتها و چراييهاي پريشانيها. هنر آن نيست که ما فقيران را نمايش بدهيم؛ بلکه هنر آن است تا ما توان حمله به فقر دامنگير بر همگان را داشته باشيم و با احترام به فقيران سخني گفته يا فيلمي ساخته باشيم. جامعه ايراني فقر دانايي نداشته و ندارد؛ بلکه ملتي است با پيشينهاي قدرتمند که به دلايلي متقن دچار فقرزدگي شده است و شهامت ميخواهد تا علت اين فقرزدگي نمايش داده شود. اين همان چيزي است که سينماي رايج داستاني امروز قدرت پرداختن به آن را ندارد. بشخصه فکر ميکنم «زماني که ما در سينما و براي ساختن فيلم براساس استنادات ميانديشيم و کار ميکنيم، فرقي بين فيلم مستند و داستاني وجود ندارد» و تنها شکل و شيوه رسيدن به استناد با همديگر متفاوت است، «در فيلم مستند ما با صورتهاي عيني و واقعيبخشي يا حتيالمقدور همه وقايع حاکم بر موقعيتي يا موضوعي را به نمايش ميگذاريم تا نهايتا ادامه آن را مخاطب با تخيل خود براي رسيدن به حقيقت ادامه دهد و در فيلم داستاني با خيالي که مايه از استنادات گرفته است، سعي ميکنيم اثر خويش را سندي تمامعيار جلوه دهيم؛ بنابراين چه فرقي ميکند که ما بهعنوان فيلمساز چه نوع فيلمي ميسازيم؛ بلکه مهم اين است که ساخته ما عين يک سند است و درست در همينجاست که سند واقعي ارجحتر از سند خيالي ميشود و تنها تفاوت در اين است که مخاطب عام قدرت پرداختن به اسناد را ندارد و ما با خيال و داستاني ظاهري که حکم شربتي شيرين در داروي تلخ را دارد و ما مايليم او را با آرامش به سنديت گفتهشده و تصويري که عرضه ميکنيم، متقاعد و متوجه کنيم و اکنون با چنين رويکردي آيا نميتوان قضاوت کرد که «سينماي مستند پايه و رُکن سينماي ملي است»؟. دراينميان تعريف «سرگرمي» براي سينما، مضرترين واژه ممکن است که متأسفانه در تاريخ سينماي ايران گنجانده شده است. وقتي به عاليترين آرای متفکرترين و منتقدان سينمايي کشورمان رجوع کنيم، با چنين واژهاي سينماي داستاني را از سينماي مستند جداسازي ميکنند!! و متأسفانه سرگرمي در 200 سال گذشته ايران به گذران اوقات به بطالت تبديل شده است. اين در حالي است که سرگرمي در ميان ملل متمدن و ايرانيان، گذراندن عمر در موقعيتي فارغ از کارهاي روزانه براي آموختن کار و امر ديگري منظور ميشده است. ما براي سرگرمي به ورزش ميپرداختهايم، براي سرگرمي به مجالس شعر ميرفتيم، براي سرگرمي به مجالس خطابه و سخنوري بزرگان ميرفتيم و چوگانبازي ميکرديم. در حداقلترين شرايط ممکن حتي در روستاها سنگ ميپرانديم! که نوعي ورزش بود، اسب ميدوانديم و اصلا رابطه خوبي با جفنگيات نداشتهايم. ورود نمايشهاي روحوضي به حيطه جوکپراني در دربارهاي ايراني بود تا سرگرمي را واژگون کرده و معناي امروزين را به آن بخشيد و بههرحال ما ملتي بودهايم که همواره با استناداتي مبتني بر توسعه يک زندگي واقعي سروکار داشتيم؛ بههميندليل براي بازپروري نيروهاي راستين براي سينماي کشور لازم است در ابتدا هنرجويان و دانشجويان سينما شيوه مستند را بياموزند و آنگاه به ميل خود راهشان را در پيش گيرند که مستند اصولا رکن هر کاري است و سينما نيز يکي از آنهاست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.