نگاهی به دوسالانه معماری ونیز ۲۰۱۸
فرش ایرانی، غرفه عربی
حسن استاجی.فارغالتحصیل از دانشگاه هنرهای کاربردی وین- عضو هیئتعلمی دانشگاه حکیم سبزواری
این نوشته قرار نیست یک سفرنامه باشد یا نقدی بر نمایشگاه دوسالانه معماری ونیز؛ نقش اول این روایت را فرش ایرانی بازی میکند. حتی قرار نیست از صادرات فرش از زمان مارکوپولو تا 10 سال پیش گفته شود یا از قصر باربارو، سفیر ونیزی که دارای فرشهای فوقالعاده ایرانی است، صحبت شود. شبکه ارتباطی ونیز از قرارگرفتن دو شبکه آبی و خشکی بر هم تشکیل میشود؛ شبکه آبراههای باریک و شبکه دسترسی پیاده متشکل از مسیرهای باریک و تودرتو و پلهای کوچک و بزرگ که از روی آبراهها رد میشوند. روی این پلها، بهترین جایی است برای آنکه گردشگران پیاده از کانال و قایقهای سنتی ونیزی و ساختمانهای اطراف عکاسی کنند. قایقهای سنتی کشکولمانندی که در زبان محلی «گاندولا» نامیده میشود، در قاب هر توریستی جا خوش میکند. از موضوع دور نشویم؛ آنچه جلبنظر میکند، قالیچه ایرانی است پهنشده روی گاندولای ونیزی. با کمی جستوجو متوجه شدم فرش ایرانی یکی از عناصر کلیدی مبلمان گاندولاهای ونیزی بوده است. بیتردید دوسالانه معماری ونیز یکی از برترین رویدادهای معماری است. این رویداد بیشتر نمایشگاه تواناییها و دستاوردهای علمی کشورهای مختلف در حوزه معماری و بهویژه محور دوسالانه است. موضوع دوسالانه امسال «فضاهای باز» بود. در کنار معماران و شرکتهای مطرح معماری، به هر کشور غرفهای برای بیان ایدههای معمارانه اختصاص مییابد. این گردهمایی جهانی فرصتی را در اختیار معماران، عکاسان، هنرمندان، منتقدان و محققان قرار میدهد تا آخرین ایدهها و یافتههای طراحان و محققان را مشاهده و تحلیل کنند و به مرزهای جدید معماری بپردازند. حضور معنوی فرش ایرانی در ونیز، من را به بودن ایران در بین غرفههای دوسالانه معماری ونیز کمی امیدوار کرد. بهراحتی میتوانستم با یک جستوجوی ساده در سایت دوسالانه ببینم ایران در سال 2018 حضور دارد یا خیر؛ اما گویی نمیخواستم ناامید شوم. این رویداد، امسال هم مثل دورههای قبل در سطح شهر ونیز و بهویژه در دو محل مخصوص برگزاری دوسالانه، آرسناله (غورخانه) و ژیاردنی (باغ)، در غرب این جزیره برگزار میشود. کاربری قدیم این دو مکان تاریخی قبلا کارخانه اسلحهسازی و باغ عمومی شهر بوده است. با توجه به تعداد زیاد غرفهها، بازدید یکروزه از نمایشگاه عملا غیرممکن است و به همین دلیل بلیتها بهگونهای است که میتوان در روزهای مختلف از این دو قسمت اصلی بازدید کرد. در اولین نگاه، اضافهشدن خط عربی به بلیت و پوستر دوسالانه امسال جلبنظر میکند. پس از اوجگرفتن چین در زمینههای اقتصادی و سیاسی در رویدادهای بینالمللی سالهای اخیر، خط چینی راه خود را به پوسترها و دفترچههای راهنما باز کرد. امسال اما خط عربی نیز بر سردر سالن اصلی نمایشگاه دیده میشود. کشورهای مختلف در غرفههای خود به شیوههای مختلف به موضوع امسال دوسالانه پرداختهاند. بعضی کشورها پروژههای لنداسکیپ کشورشان را ارائه کردهاند، برخی طبیعت کشورشان، برخی نیز بسیار آبستره به خلق فضای باز پرداختهاند؛ اما آنچه امسال جلبتوجه میکرد، این بود که ارائهها بیشتر به صورت چندرسانهای و تعاملی بودند؛ بهطوریکه بازدیدکننده میتوانست خود تجربه تغییر در فرمها و فضاها را داشته باشد. در بین کشورها، غرفه انگلستان تا حدودی منحصربهفرد بود؛ یک غرفه پر از خالی؛ در چیدمان این غرفه هیچ عنصری وجود نداشت و شما با یک غرفه کاملا خالی و سفید روبهرو بودید که برگرفته از ایده اصلی دوسالانه بود؛ فضای آزاد! با ساخت یک سازه موقت الحاقی روی ساختمان، یک سقف ایجاد شده بود که آن هم خالی بود و فقط نظرگاهی بود به اطراف. روز اول خبری از غرفه ایران در بخش ژیاردنی نبود. به امید بودن غرفه ایران در آرسناله به هتل برمیگردم. باتری دوربین را شارژ کردم، بطری آب خود را پر و خود را برای روز دوم آماده کردم. سالن آرسناله یک سالن طولانی است که به غرفههای زیادی تقسیم شده. سالن تمام شد؛ اما خبری از غرفه ایران نبود. وارد یک سالن جانبی شدم؛ بالاخره پیدایش کردم، یک فرش ایرانی در مرکز یک غرفه آرام گرفته بود و بازدیدکنندگان دورش جمع شده بودند. فقط یک مشکل بود، اینجا غرفه ایران نیست؛ در کمال تعجب اینجا غرفه عربستان سعودی است. به چشمهایم اعتماد ندارم، نزدیکتر میروم، این نقش دقیقا نقش یک فرش ایرانی است. در توضیح این بخش از غرفه نوشته شده است: «معماری و شهرسازی کیفیت زندگی در شهرها را تبیین میکنند. فضا، چه عمومی و چه خصوصی، میتواند مردم را در کنار هم نگه دارد. این فضا فرصتی برای عضوشدن در یک گروه را فراهم میکند و فضایی برای شنیدن اجتماعات شهرهای سعودی ایجاد میکند و درعینحال یک فضای خصوصی نیز ایجاد میکند». عربستان سعودی از پتانسیل دوسالانه ونیز حداکثر استفاده را کرده است تا سیاستهای جدید آلسعود را با نرمترین شکل ممکن به دیگران معرفی کند. کلمات جدیدی که در قالب هنر به دیگران القا میشود؛ زندگی باکیفیت، گفتوگو، تعاملات اجتماعی، فضای باز سیاسی و... . با توجه به مسائل سیاسی بین دو کشور، اینکه نقطهعطف غرفه عربستان سعودی فرش ایرانی است؛ تعجبآور بود. از مسئول غرفه سؤال کردم چرا از فرش ایرانی استفاده کردهاید؟ گفت: ما از این فرش بهعنوان نماد شرق و کشورهای شرق استفاده کردهایم. جوابش ترسناک بود؛ فرش ایرانی بهعنوان فرش شرقی معرفی میشود و شاید چند وقت دیگر فرش شرقی بهعنوان فرش عربی و فرش سعودی. حضورنداشتن ایران در اینگونه مجامع بینالمللی جا را برای قلب واقعیات مهیا میکند. ما هم میتوانستیم در این شرایط سخت بینالمللی و تحریمهای ناعادلانه، با حضور هوشمندانه خود در این رویداد جهانی با کمترین هزینه سیاسی، چهره مثبت خود را به دیگران عرضه کنیم. حاضرنشدن ایران در اینگونه رویدادها، عملا یک خودتحریمی بینالمللی است که قطعا کشور را روزبهروز منزویتر میکند. نمیدانم باید از بودن فرش ایرانی در دوسالانه معماری ونیز خوشحال باشم یا ناراحت. یکلحظه با خودم گفتم غرفه ایران با موضوع فضای باز میتوانست همین یک فرش ایرانی باشد؛ پهنشده در گوشهای از نمایشگاه، با این تفاوت که بالای آن نوشتهشده باشد: ایران.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.