|

کودتا: همدستی داخل و خارج

در سالگرد کودتای 28 مرداد خبرگزاري ایبنا گفت‌وگويي با سهراب يزداني انجام داده که در ادامه بخش‌هایی از پاسخ‌های او را می‌خوانید.

برنامه اولیه کودتا را سازمان ام.آی. 6 انگلیس چید و بر آن نام عملیات بوت (Boot) را گذاشت که در فارسی به نام عملیات چکمه یا تیپا برگردانده‌اند. اما تصور می‌کنم بهتر باشد که آن را «عملیات غرامت با تیپا (اردنگی)» ترجمه کنیم. این برنامه در اختیار سازمان سیا قرار گرفت و بازپرداخت شد... از اوایل دوره ریاست‌جمهوری آیزنهاور برنامه تی.پی. آژاکس به صورت جدی دنبال شد. هدف این برنامه سرنگونی دولت مصدق بود. بخشی‌هایی از وزارت امور خارجه و وزارت دفاع آمریکا و سازمان سیا مسئول اجرای برنامه بودند. در اوایل سال 1332 مبلغ یک میلیون دلار در اختیار سفارت آمریکا در تهران قرار گرفت تا سفیر و مأموران پایگاه سیا در تهران صرف برنامه براندازی دولت مصدق کنند. کوشش سفارت آمریکا بر این بود که دولتمردان و نمایندگان مجلس مخالف مصدق را یکپارچه کند، تعدادی از روزنامه‌ها و مجله‌ها را در اختیار خود بگیرد و سرکرده‌های گروه‌های خیابانی (اوباش، لات‌ها و چاقوکش‌ها) را بخرد. آمریکایی‌ها برنامه قدیمی خود را در ایران به نام «T.P.BEDAMN» احیا و تقویت کردند. این برنامه را می‌توان به صورت «لعنت به حزب توده» ترجمه کرد. این برنامه قدیمی در این زمان در چارچوب برنامه آژاکس قرار گرفت و به خدمت سرنگونی دولت مصدق درآمد. برنامه «لعنت» بر طبل تبلیغات ضدمصدقی می‌کوبید. اما از این حد فراتر رفت و شامل «عملیات کثیف» شد، مانند اجیرکردن دسته‌های چاقوکش، حمله به اتحادیه‌های کارگری، حمله به تظاهرات خیابانی، حمله به مسجدها و مکان‌های مقدس که به نام حزب توده انجام می‌گرفت و هدفش ترساندن و برانگیختن روحانیون علیه دولت مصدق بود. اما از همه اینها مهم‌تر، مسئله جلب همکاری ارتش و شاه بود. آمریکایی‌ها از‌طریق مستشاران نظامی خود در ایران و افسران ایرانی که در تهران و واشنگتن با آمریکایی‌ها ارتباط داشتند و با همکاری گروهی از افسران طرفدار انگلیس، در بخشی از ارتش ایران رخنه کردند. آنها برای نظارت بر عملیات کودتا «دبیرخانه نظامی» در تهران ایجاد کردند و اعضایش را برگزیدند. برای جلب همکاری شاه نیز مأموران آمریکایی، برخی از دولتمردان ایرانی و شبکه جاسوسی برادران رشیدیان فعال بودند. بنابراین می‌توان گفت که آمریکایی‌ها برنامه کودتا را چیدند، تأمین مالی آن را بر عهده گرفتند، شبکه کودتا را سازمان دادند، سیاهی‌لشکر (دسته‌های خیابانی) را تدارک دیدند، ارتش را برای این کار آماده کردند، شاه را به همکاری با کودتاگران کشاندند، نخست‌وزیر و وزیران کلیدی دولت کودتا را نیز تعیین کردند. کودتا باید به نام شاه انجام می‌گرفت. تصویری که روزنامه‌های مخالف مصدق و چند نماینده مجلس و مخالفان دیگر می‌کشیدند، این بود که مصدق اختیارات شاه را از او گرفته و دیکتاتوری خود را بر کشور گسترانده، اما چون لیاقت و توان زمامداری ندارد، به همکاری با حزب توده تن داده است، در اندک‌زمانی حزب توده قدرت را به دست می‌گیرد و نیروهای شوروی وارد ایران می‌شوند و کشور ما سرنوشتی همانند کشورهای اروپای شرقی پیدا می‌کند. بنابراین برای آنکه از چنین مصیبتی جلوگیری شود، راهی باقی نمی‌ماند جز اینکه مصدق از مقامش کنار برود و قدرت قانونی شاه به او بازگردانده شود. از اینها گذشته، در نظام قدرت و سلسله‌مراتب نظامی شاه تنها کسی بود که می‌توانست نیروهای مسلح را به پشتیبانی از کودتا بکشاند. در بعد سیاسی او موقعیت قانونی نیرومندی داشت و به موجب قانون اساسی، جایگاهش از مشروعیت برخوردار بود. حتی همه رهبران جبهه ملی و پشتیبانان مصدق مخالف شاه نبودند. از نظر سیاست‌گذاران آمریکایی و انگلیسی نیز او فردی بود که می‌بایست در رأس قدرت سیاسی بماند و حداقل در ظاهر هم که شده سکان‌دار سیاست کشور باشد. بنابراین دخالت شاه در براندازی مصدق امری لازم و حیاتی بود. بسیاری از اسناد منتشرشده و خاطرات مأموران آمریکایی و برخی از پژوهش‌ها ما را به این نتیجه می‌رسانند که شاه پس از چند ملاقات پنهانی با مأموران آمریکایی و شنیدن توپ و تشرهای آنان، اطمینان‌یافتن از پشتیبانی آمریکا و انگلیس و شاید فشار برخی از دولتمردان ایرانی، از سر بی‌میلی پذیرفت که با توطئه‌گران همکاری کند. اما در درستی این دیدگاه می‌توان شک کرد. شاه از هنگامی‌که در شهریور 1320 به پادشاهی رسید، تا دوره نخست‌وزیری مصدق در تلاش بود که قدرت کاهش‌یافته سلطنت را بازسازی کند و با اقتداری همانند پدرش بر کشور فرمان براند. در سراسر این دوره 12‌ساله او سرگرم توطئه علیه نخست‌وزیران مقتدر مانند قوام و رزم‌آرا بود. حتی زیر پای نخست‌وزیران «سر به زیر» را نیز می‌روفت. به دولتمردان قدرتمند مانند تقی‌زاده و فراماسون‌ها هم اطمینان نداشت. او طی 12 سال سلطنت به اندازه لازم تجربه اندوخته بود. با مراکز قدرت در کشور رابطه برقرار کرده و نظر مساعد دولتمردان بیگانه را به سوی خود جلب کرده بود. بنابراین وزنه سیاسی سنگینی بود و مداخله او در کودتا می‌توانست کارساز باشد. اما متأسفانه منابع تاریخی در مورد محدوده و میزان مشارکت او در آن ماجرا چندان گویا و روشن نیستند. خودش نیز هرگز نخواست این موضوع را بپذیرد که درنتیجه کودتا به تخت سلطنت بازگشته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.