سفرِ خیالی مومیایی در تاریخ
در تاریخ آمده است که گئوماتِ مغ هنگامی که کمبوجیه، پادشاه هخامنشی، به مصر لشکر کشیده بود خود را برادر او جا زد و بهجای او بر تخت نشست. کمبوجیه در راه بازگشت از مصر درگذشت. او پیش از رفتن به مصر برادر خود، بردیا، را کشته بود اما کسی از این واقعه خبر نداشت و به همین دلیل گئومات مغ به عنوان بردیا حکمرانی آغاز کرد که البته داریوش اول او را از تخت به زیر کشید. این البته روایت تاریخ رسمی است و همین روایت دستمایه روایتی نامتعارف و غیررسمی در رمان «مومیایی» جواد مجابی شده است. «مومیایی» که اخیرا بعد از سالها در نشر نگاه تجدیدچاپ شده رمانی است تاریخنگر که ماجرای بهتختنشستن گئومات به عنوان بردیا را دستمایه قرار داده اما روایت او روایتی است متفاوت از آن روایت رسمی تاریخی؛ روایتی که نه یک مقطع از تاریخ که کل تاریخ را مدنظر دارد. «مومیایی» با مرگ همان بردیایی که در تاریخ به «بردیایی دروغین» معروف شده آغاز میشود و جسد مومیاییشده پادشاه سراسر تاریخ را درمینوردد. تاریخ و مناسبات قدرت از مضامین تکرارشونده در آثار جواد مجابی است. مجابی در «مومیایی» به شیوهای جزئینگرانهتر به این مضمون پرداخته و دورههای ناهمزمان تاریخی را چنان کنار هم نشانده و در هم ادغام کرده و به هم آمیخته است که «مومیایی» سراسر تاریخ را دربرمیگیرد. درواقع «مومیایی» نوعی تردید و بازنگری در تاریخ رسمی به مدد تخیل است. جسد مومیایی طول تاریخ را عبور میکند و از خلال این سفر دورودراز شکستها و پیروزیها و فتحها و سرنگونیها، برآمدنها و زوالها و شخصیتهای تاریخی و مناسبات قدرت در طول تاریخ مورد تأمل قرار میگیرد. از نکات مورد توجه در این رمان، زبان آن است که بسیار وامدار پشتوانههای ادبیات فارسی است و این زبان در «مومیایی» نه کارکردی تزئینی که کارکردی یافته است به فراخور درونمایه و فضا و شخصیتهای رمان. رمان از همان آغاز خواننده را به وسط واقعه پرتاب میکند و شروع این رمان میتوان گفت که از شروعهای گیرای رمان ایرانی است. سطرهای آغازین همچون طوفانی است که فضا را درمینوردد و کوبنده پیش میرود. رمان با یک جمله خبری کوتاه که مرگ پادشاه را اعلام میکند آغاز میشود و بلافاصله این سطرها میآیند: «واقعه، چون تندری در آسمان شبانه ترکید، خبر بر بالهای باد، آفاق را درنوردید». و سطرهای بعد چنان از پس این سطرها میآیند که گویی صفحات اول رمان یکنفس نوشته شده باشد و در این سطرهای انگار پیوسته بههم خبر مرگ بردیا از دژ شاهی به اقصا نقاط عالم میرود: «واقعه یورش میآورد، از حصارها، دیوارها، دژها و کنگرهها عبور میکند، درها را به هم میزند پنجرهها را میگشاید، خشت و سنگ و چوب را میترکاند، حجمهای مقاوم را در هم میشکند، به فضاهای درونی نفوذ میکند، به ژرفای خستگی و خواب و ناآگاهی و بیاعتنایی چنگ میاندازد. اینک باد فرمانروا در اقصای این جهان غبارآگین، خبر را به هر جا فرو میبارد، از شبکه آسمانخراشها رد میشود، از سنگ و سیمان و فلز عبور میکند، حجم فضاها، خط و رنگهای شهری را از خود میآکند، بر جلگهها، جنگلها، دشتها و دریاها میتازد...» و تندباد خبر همینطور پیش میرود و پیش میرود و کُدهایی که داده میشود نشان از مواجهه با زمانی نامحدود در این رمان دارد که همه زمانها و همه تاریخهای پادشاهی را میتواند دربر بگیرد: «ماهوارهها، خبرگزاریها، روزنامهها، سفارتخانهها، لبریز از نشاط کار و لذت جهنمی خبر، دمادم عکس و کلمه و رمز میدهند و میگیرند. در آشپزخانهها و ستورگاهها، در کشتزارها و پادگانها، در پسینه خانهها و پستوی دکانها پچپچه بالا میگیرد. زمزمهها و نجواها با برق فلزی ماتش، با برندگی، از سقفهای کوتاه، از شاخههای درختان، از روزنها و دریچهها، از گذرگاهها و راهگوشهها، بر میشود و به آسمان میرود. آسمان را با ابری از آهن و اوهام میپوشاند، مهی غلیظتر از خون، ابری به صلابت سنگ، پایین میآید، میگسترد». در رمان «مومیایی» همانطور که گفته شد نه با نقل تاریخ که با بدلشدن تاریخ به ادبیات و تخیل مواجهیم و بدلشدن قطعیتهای گزارشهای تاریخی با تردیدی که ادبیات همواره حامل آن است. تردید در دادههای مسلم فرضشدهای درباره رخدادهای تاریخی که در طول قرون تکرار و پذیرفته شدهاند. اینک سطرهایی دیگر از این رمان: «استخوانها فریاد میکشیدند؛ کفی نان، دمی هوا، اندکی مرهم و لختی خواب میخواستند. در قفس تباهکننده، در هم میشکستند، پوک میشدند، غبار میگشتند، ذراتشان از روزنی که بر بام بود روی آسمان را سفید میکرد. طبقی از نانهای فطیر و کوزهای آب گرم و شور از بام با ریسمانی فرود میآمد. استخوانها به حرکت درمیآمدند برای ربودن آن مایده، با چنگ و دندان یکدیگر را میدریدند...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.