|

احمد محمود و «رمان سیاسیِ» ایگلتون

اينجا قيدي در كار نيست!

شیما بهره‌مند

اينكه «ادبيات» در وضعيت امروزِ ما هم‌چنان مهم باشد يا اساسا موضوعيت داشته باشد، غريب است. تري ايگلتون قريب ‌به چهار دهه بعد از سارتر پرسش بنيادي ديگري را پيش مي‌كشد كه در زمانه خود هيچ كم از «ادبيات چيستِ؟» سارتر ندارد. او در سال 1981 اين پرسش را طرح كرد كه ادبيات چطور مي‌تواند هنوز مسئله باشد، در جهاني با بيش از شصت‌ هزار كلاهك اتمي كه بسياري از آنها قدرت تخريبي معادل با هزار برابرِ بمب‌ پرتاب‌شده بر هيروشيما دارند و احتمالِ استفاده از آنها رو به افزايش است و هزينه تقريبي اين سلاح‌ها پانصد بيليون دلار در سال است، حال ‌آنكه تنها با پنج درصدِ‌ آن مي‌توان مصائبِ كشورهاي فقرزده را از بيخ‌ و بُن حل كرد و دامنه این مصائب را ادامه دهید تا اکنونِ ما. در جهاني چنین، باور به اينكه ادبيات [نظريه ادبيات] مهم‌تر از اين مسائل است تا حدِ بسياري غيرعادي است. اما شايد اين باور غريب‌تر از اعتقاد كساني نباشد كه اين مسائل را با يكديگر مرتبط مي‌دانند. ايگلتون در نسبت سياست و ادبيات به تلقي‌هاي سَردستي از ارتباط اين دو ساحت با هم چندان كاري ندارد، او پافشاري براي كشيدنِ پاي سياست به ادبيات را «انحرافي» مي‌خواند، چه آنكه سياست خودْ پيشاپيش در قلمروِ ادبيات مقام دارد. از همين‌جا گريزي بزنيم به وضعيتِ ادبيات اخير ما دست‌كم از دهه هفتاد به اين طرف، كه به اين «انحراف» افتاد و در مقامِ جداسازي ادبيات از سياست برآمد. كَندن ادبيات از سياست به‌نيتِ عافيت‌طلبي در حكمِ جراحيِ سرپايي بدون بيهوشي بود به‌دست جراح نابَلد و از اين‌رو ادبيات ما در اين دو سه دهه اخير همواره با جاي خالي چيزي، با خلايي پُرناشدني مواجه بود و بيماري در حال احتضار مانده روي دست‌. شوك‌درماني و مُسكن‌هاي گاه‌به‌گاهِ ادبي هم در قالبِ جشن رونمايي و روكردن نويسنده‌اي نوظهور كه چندصباحي روي صحنه باشد و اعلامِ چندمين چاپ از كتابي‌ كه تنها چندروزی از چاپِ نخست آن مي‌گذرد، راه‌انداختنِ جوايز فصلي ادبي و روبان‌زدن دور بسته‌كتاب‌هاي نويسنده يا مترجمي و چه و چه، كاري از پيش نمي‌برد كه هيچ، دستِ خالي ادبيات ما را رو مي‌كند و «تروما»يي را كه از رَويه ادبيات سياست‌زدايي‌شده ما در تاريخِ ادبيات خواهد ماند. همان‌طور كه ايگلتون مي‌گويد، تاريخ نظريه ادبيات نوين، بخشي از تاريخ سياسي و ايدئولوژيك زمانه ما است. پس ازقضا سرزنش متوجهِ نظريه ادبيات يا ادبياتي نيست كه با مسائل سياسي آميخته باشد، برعكس هر نظريه‌اي كه با معنا و زبان و تجربه انساني سروكار داشته باشد، ناگزير با باورهاي فراگير و عميق‌ درباره ماهيتِ جوامع و انسان و مباحثي هم‌چون قدرت، تفاسير و روايت‌هاي تاريخي و اميدهاي پيشِ‌رو، درگير است. اين رويكردِ جاافتاده كه تجربه ‌‌ ادبي/سياسي ما را به اين باور رسانده كه ادبياتِ سياسي تنها ادبيات حزبي و تجويزي است و بايد از آن بركنار بود، اينك از پسِ دو سه دهه واقعيتِ خود را آشكار كرده است: به‌تعبيرِ ايگلتون، اين نظريات در هيچ‌جا بيش از آنجا كه مي‌‌كوشند سياست و تاريخ را يكسره كنار بگذارند، ماهيتِ ايدئولوژيك و واقعيِ خود را عيان نمي‌كنند. توليداتِ مكتوبي كه تحتِ تعابيري هم‌چون «ادبيات حرفه‌اي» در كارگاه‌ها و لابراتورهاي نشرها پا گرفته و روزبه‌روز بيشتر آماسيده است، نشان داد كه هرچه بيشتر بر جداسري ادبيات از سياست تاكيد كردند، وجهِ ارتجاعي اين نوع ادبيات بيش از پيش رو شد. همان‌طور كه سارتر با پيش‌كشيدن پرسش بنيادي و درعين‌حال تنش‌زاي «ادبيات چيست» بمبي ساعتي در جامعه رخوت‌زده ادبي روزگارش به‌كار انداخت، ايگلتون نيز با زيرسوال‌بردنِ اهميت ادبيات در زمانه‌اي كه جهان گويا هميشه در آستانه جنگ است، سعي كرد توانِ فراموش‌شده ادبيات را بازگرداند. تعبيري كه خودِ او براي كارِ خودش در كتاب «پيش‌درآمدي بر نظريه ادبي»1 به‌كار مي‌گيرد، نشان از وخامت اوضاع دارد: «اين كتاب بيشتر آگهي درگذشت نظريه ادبي است تا مقدمه‌اي بر آن.» ارجاعِ مدام ما به آثار ادبي چند دهه پيش، كه ازقضا بيش از وجه غالبِ مكتوبات امروز، «معاصرِ» ما هستند مصداقِ همين تعبير ايگلتون است. براي آگهيِ درگذشت ادبيات پيش‌تر بايد مرگِ آن را باور كرد، ما به دفن‌كردن چيزي رسيديم كه پيش‌تر در پيِ بيرون‌آوردنِ آن از زير خاك بوديم: ادبيات ايدئولوژيكي كه داعيه برگذشتن از تجربه ادبيات متعهد يا ادبيات سياسي داشت و مي‌خواست قيدي در كار نباشد، خودْ به ايدئولوژي هولناك‌تري يعني نظم بازار گرفتار آمد. چندان بيراه نيست اگر ادعا كنيم «ادبيات حرفه‌اي» ما كه مي‌خواست با كنارزدنِ سد سياست و تاريخ، با زيباشناسی هنري سرشاخ شود، به دستِ بازار نشر افتاد، چرخه‌اي كه تمام جنبه‌هاي زندگي ما را در خود فرو بلعيد و ادبيات هم يكي از آن‌ها. «ادبيات بازاري» كه پيش‌تر تنها به ادبيات عامه‌پسند يا بِستلر منتسب مي‌شد، اينك بيشتر با جريان ادبي ما همخواني دارد در مفهومِ ديگري كه همدستي با بازار باشد. همين‌جا در پرانتز بايد به خرده‌جريانِ اخيري اشاره كنيم كه در غيابِ ادبيات جدي و مسئله‌دار، تاريخ را احضار كرده است تا با نشاندنِ وقايع مهمِ تاريخ معاصر ما در رمان‌هایش وجهه‌اي جدي به خود بدهد. اما اين ادبيات نيز كاري از پيش نمي‌برد، چه آنكه تاريخ نزدِ نويسندگان آنان بسته‌اي رازگشوده و دردستي است كه تنها منتظر بوده به روايت درآيد، آن‌هم روايت‌هايي كه خواسته ناخواسته تاييدگرِ وضع موجود است، يا تاريخي مي‌سازد ابدي كه راه را بر هر تغيير يا امكانِ رهايي مي‌بندد و به‌تعبيرِ آلبرت هيرشمن2، نشان مي‌دهد هر تغييري يا وضعيت را بدتر خواهد كرد يا هيچ تغييري در پي نخواهد داشت. اين يعني درجازدن و از طرفِ ادبيات، ماندن در وضعيت صفر نوشتار. به‌هر تقدير از بخت‌ياري ماست شايد كه هنوز از دورانِ «احمد محمود»ها چندان فاصله نگرفته‌ايم تا از ياد ببريم جورِ ديگري از ارتباطِ ادبيات با تاريخ و سياست نيز هست: ارتباطي برسازنده كه در چشم‌انداز آن مي‌توان به تماشاي تاريخ نشست، البته نه آن تاريخي كه گذشته و چنان از ما دور است كه احضار آن در رمان‌ها به عافيتِ ما خدشه وارد كند، يا خداناكرده يكي از چرخ‌دنده‌هاي ماشينِ توليد ادبي را از كار بيندازد! احمد محمود در اين ميانه نمونه مناسبي است. چراكه از خوش‌اقبالي يا بداقبالي‌اش مورد وفاق تمام اطرافِ ادبي است. چه طرفِ معتقد به تئوري ادبي كه بر وجهِ رئاليسم آثار احمد محمود تاكيد دارد و در وجهِ افراطي‌اش، آن را يگانه‌فرمِ ادبيات مي‌خواند. چه طرفِ داستان‌نويسان جريان غالب كه البته چندان هم جريان نيستند و هركدام ساز خود را كوك مي‌كنند، اما بالاخره تحتِ لواي احمد محمود جايزه‌اي به‌راه انداخته‌اند و لابد، بر سر اين نويسنده اجماع دارند و اين‌بار شايد به‌اعتبار خط‌وربطِ خود ارجاع ما به احمد محمود را نشانه ارتجاع ندانند. احمد محمود به‌گواهِ زيست و آثارش نويسنده‌ سياسي تمام‌عياري است كه گاه از فُرم تن مي‌زند به جانبداریِ محتواي اثرش. اما بي‌شك مي‌توان او را مهم‌ترين نويسنده سياسي ايران خواند كه آثارش را به مانيفست يا روايتِ تاريخ‌مصرف‌دار بدل نمي‌كند و در هر رمان و داستان كوتاه خود،‌ شگردي روايي و فرمي تازه در پيش مي‌گيرد. محمود در سه رمانِ مهم‌اش، «همسايه‌ها» و «داستان يك شهر» و «زمين سوخته» سه مقطع مهم در تاريخ سياسي اجتماعي معاصر ما را نشانه رفته است. 1310 تا 1330 بازه زماني رمان «همسايه»هاست كه در جنوب، در اهواز مي‌گذرد و بعد، «داستان يك شهر» كه سال‌هاي بعد از كودتاي بيست‌وهشتم مرداد 1332 است و در بندر لنگه روايت مي‌شود و سرآخر «زمين سوخته» كه رماني است در سال‌هاي جنگ. احمد محمود در هريك از اين رمان‌ها شيوه و نگاهي به تاريخ را برگزيده كه در زمانه خود بحث‌برانگيز بوده است، چندان كه دو تن از چهره‌هاي مهمِ ادبي ما از دو طيفِ مقابل، يعني رضا براهني و هوشنگ گلشيري بر آن نقد نوشتند و هر دو ضمنِ اداي دين به اين نويسنده بزرگ، او را از دمِ تيغ تند نقد گذرانده‌اند. خاستگاهِ نقدهاي گلشيري، به‌زعم خودش جهان قالبی يا حزبیِ محمود است. او به همين اعتبار شخصیت‌های ماندگار احمد محمود را «بسیط و یک‌بُعدی» می‌خواند و جهان رمان‌هایش را «ساده و آسان‌فهم» یا «خیر و شری». براهنی در همان دوران با تأکید بر پیروزی محمود در «ارائه اجزای واقعیت‌ها و موقعیت‌ها و تیپ‌های کوچک»، بر واقعیت آثار محمود ايراد مي‌گيرد كه تام‌وتمام نيست و وجه رئالیستی آن را ناکافی مي‌داند و از آنجا كه منتقد كاربلدي است نه به‌خشكي و پرده‌دري، كه به‌تمثيل با اشاره به راوی منفعلِ «زمین سوخته» که فقط تماشاگر است انفعالِ متن را به نويسنده‌اش بازمي‌گرداند و چه‌بسا اگر براهني آثار اخير ادبيات داستاني ما را مي‌خواند در رأي خود يا در معناي انفعال تجديدنظر مي‌كرد! در اين ميانه فريبرز رييس‌دانا با پيش‌كشيدن نظرات متفاوت لوكاچ و لنين و تروتسكي درباره تولستوي در كتابِ «گفت‌آمدهايي در ادبيات» مي‌رسد به تلقيِ ايگلتون و نسبتِ آن با ادبيات ما. او احمد محمود را نمونه گوياي «رمان سياسيِ» ايگلتون مي‌داند كه سعي در ادغام سياست در ادبيات نداشت و برعكس باور داشت كه سياست در ماهيت ادبيات راه دارد. اما ادبياتِ اخير ما، بي‌پرده بگوييم وجهِ غالب نويسندگان ما از دغدغه يا مسئله‌اي در ذهن خود رنج نمي‌برند كه بتوان ردِ آن را در آثارشان گرفت، همين‌جا منها كنيم معدود نويسندگاني را كه در آثارشان خطي بر جهانِ معاصر كشيده‌اند. فريبرز رييس‌دانا در ميانه دهه هشتاد، از ادبيات سياست‌گريز و معناگريز اخير ما مي‌گويد و در رأي نهايي خود آب پاكي را روي دست خرده‌گيران مي‌ريزد: «وحشت، مميزي و عرصه‌هاي تنگ، بهترين زمينه‌هاي خلاقيت ادبي نيستند، اما پس‌زمينه‌هاي اجتماعي عصر خود هستند كه فقط داستان‌نويس مسئله‌دار را به خود مشغول مي‌كنند... سقوط داستان‌نويسي ايران را نه‌تنها با فشارهاي دروني جامعه و مميزي‌هاي ستاره‌شكن كه خيلي هم مهم‌اند، بلكه بيشتر مي‌توان با خروج داستان‌نويسان از قلمرو حقيقت‌جويي مسئولانه، شجاعت اخلاقي، كم‌خواني و كم‌انديشي و ناسياسي‌شدن تبا‌ه‌آميز توضيح داد.» 1. پيش‌درآمدي بر نظريه ادبي، تری ایگلتون، عباس مخبر، نشر مرکز 2. خطابه ارتجاع، آلبرت هیرشمن، محمد مالجو، نشر پردیس‌دانش

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.