|

نوستالژي غريبه‌ها و پسرك بومي

قبل از شكست

احمد غلامي

ستونِ «نوستالژي» كه از امروز در صفحاتِ ادبيات مي‌نويسم، بنا دارد به كتاب‌هايي بپردازد كه در بدو ورودشان به دنيا خاطره‌انگيز شده‌اند. اين كتاب‌ها گاه كتاب‌هايي هستند كه نام نويسندگان خود را در ادبيات داستاني ثبت كرده‌اند، يا كتاب‌هايي هستند كه چنان با شرايط اجتماعي و سياسي زمانه خودشان گره خورده‌اند كه به سرعت و فارغ از ارزيابي محتوايي به‌اصطلاح گُل مي‌كنند. دسته ديگر كتاب‌هاي ماندگاري هستند كه محتواي آنان در گذر زمان مستهلك نشده و از زمانه‌اي ديگر به زمانه ما رسيده و به حيات خود ادامه مي‌دهند و به‌تعبيري «معاصرِ» ما مي‌شوند. كتاب‌هاي بسياري هم هستند كه نه خاطره‌انگيزند و نه ماندگار. به دنيا مي‌آيند و چند صباحي مي‌مانند و مي‌روند، بدون اينكه ياد و يادگاري از آنها در خاطره جمعي باقي بماند. پس در «نوستالژي» به كتاب‌هايي مي‌پردازيم كه دست‌كم در دوره حيات‌شان خاطره‌انگيز شده‌اند. «غريبه‌ها و پسرك بومي» نوشته احمد محمود شاملِ ده داستان كوتاه كه بار نخست سالِ 1353 در موسسه انتشارات اميركبير منتشر شد، از جمله اين كتاب‌هاست. مجموعه‌داستاني از نويسنده بزرگ ايران كه بيش از آن‌كه در داستان كوتاه شهره باشد، رمان‌نويسي قهار بود. مجموعه‌داستان «غريبه‌ها و پسرك بومي» كتابي است كه همه را ناخودآگاه به ياد احمد محمود، اين نويسنده جنوبيِ محبوب مي‌اندازد. از اين نويسنده، رمان‌هاي ماندگاري همچون «مدار صفر درجه»، «همسايه‌ها»، «داستان يك شهر»، «درخت انجير معابد» و «زمين سوخته» به يادگار مانده است. «داستان يك شهر» رمان مهمي است كه به‌دليل عدم بازنشر آن از شهرت عام بازمانده است، اما اغلب داستان‌نويسان و خوانندگان حرفه‌اي داستان اين رمان را مي‌شناسند. «داستان يك شهر» جزو يكي از كارهاي مهم احمد محمود است كه كمتر به آن پرداخته شده است. اين رمان دنباله داستانِ «همسايه‌ها» است. «داستان يك شهر» پس از كودتاي 28 مرداد 1332، درست همان زماني آغاز مي‌شود كه رمان «همسايه‌ها» به‌ پايان مي‌رسد. بازه زمانيِ روايت «داستان يك شهر» دورانِ كودتا تا پاكسازي ارتش شاهنشاهي از افسران توده است. تنهايي و انزوا و سرخوردگي در بندري دوردست؛ با مردمي كه تنهايي در جان‌شان رخنه كرده است و ديگر آن را احساس نمي‌كنند؛ اما سكون و رخوت، قهرمانِ داستان را كه شورشي آرمانخواهي است، از پا مي‌اندازد و بعد از عشقي نافرجام به افيون پناه مي‌برد. «داستان يك شهر» رمانِ شكست است. رماني كه قهرمانانش بايد خود را براي روزهايي به درازاي يك قرن آماده كنند. روزهاي كسالت‌باري كه به كندي مي‌گذرد. اما «غريبه‌ها و پسرك بومي» پُر از بارقه‌هاي مقاومت و مبارزه است و در آن از احساس يأس و شكست خبري نيست. احمد محمود وضعيت موجود و تيره‌بختي‌هاي مردم روزگار خويش را به تصوير مي‌كشد تا آنان را وادار به كنشگري سياسي كند، تا راهي بجويند براي رهايي از فقر و فلاكتي كه دامان‌شان را گرفته است. «غريبه‌ها و پسرك بومي» مانيفستِ مبارزه است كه در داستان «غريبه‌ها» بيش از همه خود را نشان مي‌دهد. مردمِ گرسنه كه ناگزيرند براي ادامه حيات خويش دست به هر كاري بزنند. سايه سنگين غريبه‌ها (استعمار) و استثمار بر سر آنان است. غريبه‌هايي كه نان آنان را دزديده‌اند و مردم چاره‌اي جز دزديدن نان خودشان از دست دزدان ندارند. بي‌ترديد آنان كه مجازات مي‌شوند، دزدان واقعي نيستند، دزداني مجازات مي‌شوند كه حق خود را به‌ هر ضرب‌ و زور از دستِ غريبه‌ها ستانده‌اند. داستان در فضاي مه‌آلود و شرجي جنوب روايت مي‌شود، در رطوبتي كه همه چيز را فرسوده مي‌كند، مي‌پوساند و از بين مي‌برد، با سرمايي كه تا بُن استخوان مي‌سوزاند و مردم گرسنه را از پا درمي‌آورد. در اين ميان است كه مردي به‌نام «نعمت» قد علم مي‌كند تا حق مردم را از دزدان بگيرد و به آنان بازگرداند. همراهاني هم دارد كه «رشيد» يكي از آنان است كه دستگير شده و او را براي مجازات در گودالي تا نيمه دفن كرده‌اند. رشيد ناگزير است اسلحه‌اي را روي دست بالاي سرش نگه دارد و زير باران بِماند تا عبرت ديگران شود. «غريبه‌ها»، شرنگ مبارزه در جان آدمي است. مبارزه‌اي كه بايد همه‌گير شود. تصوير پاياني كتاب بيانگر چيره‌دستي احمد محمود در به تصوير كشيدن صحنه‌هاي رئاليستي است. راويِ داستان كه نوجواني است در ميان انبوه جمعيت بر شانه‌هاي پدر نشسته و روايتگرِ مرگ نعمت است؛‌ جنازه‌اي كه در ملأعام گچ گرفته مي‌شود. «دهانه‌هاي خيابان‌ها، از شش طرف، موج آدم‌ها را به ميدان مي‌ريخت. پدرم گفت: چي مي‌بيني... تفنگچيا پدر... تفنگچيا دور جسد نعمت حلقه زدن... دوتا چوب گذاشتن زير بغلش... سرپا نگهش داشتن... و ناله توي گلويم شكست. پدر دارن گچش مي‌گيرن... تا زانوهاش رسيده... شانه‌هاش پهنه پدر، چونه‌ش انگار از سنگه... حالا فقط يه ستون گچي اون ميون هس پدر... يه ستون گچي...» گزارش لحظه به لحظه راوي از روي شانه پدر براي جمعيت برانگيزاننده است. او انگار كودكي «خالدِ» رمان «همسايه‌ها» و «داستان يك شهر» است. كودكي كه با روايت مرگ قهرمانانه نعمت زندگي انقلابي‌اش آغاز مي‌شود، در «همسايه‌ها» مبارزه‌اش به اوج مي‌رسد و در رمان «داستان يك شهر»، شكست را نه همچون نعمت در مرگي حماسي، بلكه در فضاي رخوت‌بار بندر لنگه تجربه مي‌كند. «غريبه‌ها و پسرك بومي»، كتاب خاطره‌انگيزي است. اين كتاب اگرچه از قوي‌ترين كارهاي احمد محمود نيست اما شايد تنها كتابي باشد كه ما را به‌سرعت به‌ياد او و سال‌هاي مبارزه مي‌اندازد. ياد روزهايي كه دل آدم‌ها پَر مي‌زد براي انقلاب و رهايي از اسارت يا رسيدن به بلوغي سياسي. «غريبه‌ها و پسرك بومي» به‌درستي نشان مي‌دهد احمد محمود نمي‌تواند از انبوه شخصيت‌ها و فضاها و حوادثي كه مي‌شناسد، در گذرد و آنان را به دلخواه حذف كند تا داستان كوتاه و جمع‌وجوري بنويسد. داستان «آسمان آبي دز» با انبوهِ اتفاقات، قابليت رمان‌شدن را دارد. شخصيت‌هاي داستان هم در اين داستان كوتاه نمي‌گنجند و معلوم است كه جا براي ظهور و بروز شخصيت آنها تنگ است. در داستان كوتاه «آسمان آبي دز» شخصيت‌هايي همچون ياقوت، عليرضا، نبي، رحمان، قاصد، بمان و ديگران خلق شده‌اند كه نويسنده به‌ناچار دست و پاي آنان را براي گنجاندن‌شان در يك داستان كوتاه، كوتاه كرده است. شايد داستان «با هم» كه برشي از زندگي دو مرد در شرايط متضاد است، يكي از بهترين نمونه‌‌هاي داستان كوتاه اين كتاب باشد. مردي كه زنش به او خيانت كرده و رفته است، با مردي آشنا مي‌شود كه دخترش از خانه فرار كرده است. در داستان معلوم نمي‌شود دختر به چه دليل فرار كرده است اما خواننده گمان مي‌كند با مردي گريخته است. مرد اول از بي‌وفايي زنان مي‌گويد و مرد دوم پي دخترش است كه تمام زندگي زنش است. احمد محمود، با چيره‌دستي زندگي اين دو مرد را با ديالوگ‌هايشان افشا و روايت مي‌كند و با همين چند داستانِ كوتاه نشان مي‌دهد كه جز رمان‌نويسي توانِ نوشتن داستان كوتاه نيز دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.