|

کوفی عنان درگذشت

مبارزه نافرجام برای صلح

کوفی‌ عنان، دبیرکل پیشین سازمان ملل متحد و برنده جایزه صلح نوبل، در پی یک دوره کوتاه بیماری در 80سالگی درگذشت. این دیپلمات اهل غنا از سال 1997 تا 2006 به‌عنوان اولین سیاه‌پوست از یک کشور آفریقایی، دبیرکل سازمان ملل متحد بود. در بیانیه بنیاد کوفی‌ عنان واقع در سوئیس آمده است: «کوفی‌ عنان، دولتمردی جهانی و عمیقا متعهد به همکاری بین‌المللی بود که در مدت عمرش برای جهانی عادلانه‌تر و صلح‌آمیز‌تر مبارزه کرد. در زمان حرفه و رهبری درخشانش در سازمان ملل متحد، قهرمان پرشور صلح، توسعه پایدار، حقوق‌ بشر و حاکمیت قانون بود». حمله آمریکا به عراق و افغانستان، بحران مالی در سازمان ملل و رسوایی در برنامه نفت در برابر غذا، دوره حضور کوفی‌ عنان بر کرسی ارشد‌ترین دیپلمات بین‌المللی را با چالش‌های فراوانی روبه‌رو کرد. قتل‌عام کوفی‌ عنان هفتمین دبیرکل سازمان ملل و اولین دبیرکلی بود که گام‌به‌گام در این سازمان پیشرفت کرد و به بالاترین سمت رسید. عنان پیش از آغاز به کار به‌عنوان دبیرکلی سازمان ملل متحد در سال 1997، مدت‌ها در امور منابع انسانی، امور مالی و نیز عملیات صلح‌بانی سازمان ملل فعالیت کرده بود. عنان در سال 1993 به‌عنوان معاون دبیرکل سازمان ملل و سرپرست نیروهای صلح‌بان سازمان ملل منصوب شد و حدود یک سال بعد، بیش از 800 ‌هزار نفر از اقوام توتسی و هوتو در صد روز در رواندا قتل‌عام شدند. در سال 1995 نیز بیش از هشت ‌هزار مسلمان بوسنیایی به دست صرب‌ها و در منطقه‌ای اعدام شدند که «منطقه امن سازمان ملل» نام داشت. کوفی عنان و سازمان تحت مدیریتش با انتقاد‌های شدید جامعه بین‌الملل و نهاد‌های حقوق‌بشری مواجه شدند. عمده انتقاد‌ها نیز پس از آن مطرح شد که افشا شد سازمان ملل و کوفی عنان اطلاعات و گزارش‌هایی را مبنی بر برنامه‌ریزی برای کشتار در رواندا، نادیده گرفته‌اند. عنان در دهمین سالگرد کشتار رواندا اعتراف کرد «سازمان ملل دراین‌باره کوتاهی کرده است». با وجود انتقاد‌هایی که به عملکرد کوفی عنان در دوران سرپرستی صلح‌بانان سازمان ملل صورت گرفته بود، او در 59سالگی و در سال 1997 جانشین پطرس پطرس غالی، دیپلمات ارشد مصری، شد و هفتمین دبیرکل سازمان ملل نام گرفت. چالش‌ها عنان در شرایطی دبیرکل سازمان ملل شد که این نهاد برای نخستین‌بار در عمر 52ساله خود در آستانه ورشکستگی قرار داشت. این دیپلمات ارشد غنایی تصمیم به انجام اصلاحات گسترده در سازمان ملل گرفت. به‌این‌ترتیب ‌هزار نفر از شش ‌هزار کارمند سازمان ملل در مقر اصلی این سازمان در نیویورک تعدیل شدند و از سوی دیگر رایزنی‌ها و فشار‌ها به کشورهایی را که تمایلی به ایفای نقش مثبت در بحران‌های بین‌المللی نداشتند، در دستور کار قرار داد. او که به دلیل نقش تأثیرگذارش در اجازه مداخله در جنگ بوسنی، مناسبات خوبی با دولت ایالات متحده داشت، از آمریکا خواست بدهی خود به سازمان ملل را بپردازد. تعیین اهداف سازمان ملل برای ‌هزاره سوم نیز از دیگر برنامه‌های کوفی عنان بود. بر این اساس، قرار بود تا سال 2015 نرخ فقر مطلق در جهان به نصف کاهش یابد و همچنین روند شیوع ویروس اچ‌آی‌وی (ایدز) متوقف شود. این دو برنامه‌هایی بسیار بلندپروازانه بودند که هیچ‌کدام محقق نشدند. با وجود این، کوفی عنان تدوین سند اهداف توسعه ‌هزاره را بزرگ‌ترین دستاورد خود می‌دانست. در این سند، برای اولین‌بار کشورهای مختلف در اموری مانند فقر، نابرابری و مرگ‌ومیر کودکان، اهدافی در سطح جهانی تعریف کردند. سال 2001 برای کوفی عنان سالی ویژه به شمار می‌آمد. او در این سال برنده جایزه صلح نوبل شد تا دومین دبیرکل سازمان ملل باشد که این جایزه را کسب می‌کند. «خارج‌کردن سازمان ملل از رکود و بحران و نیز اقدامات بشردوستانه» عمده‌ترین دلایلی بود که هیئت انتخاب برنده جایزه صلح نوبل را مجاب کرد جایزه سال 2001 را به این دیپلمات غنایی اهدا کند. در همین سال عنان با رأی مجمع عمومی، برای دومین‌بار به‌عنوان دبیرکل سازمان ملل انتخاب شد؛ اما بحران‌های بیشتری در انتظارش بود. رسوایی کمی قبل از آنکه عنان برای دومین‌بار به‌عنوان ارشدترین دیپلمات سازمان ملل انتخاب شود، حملات 11 سپتامبر 2001 به وقوع پیوست و «جنگ با تروریسم» به رویکرد اصلی دولت تندروی جورج بوش، رئیس‌جمهور آمریکا، تبدیل شد. آمریکا به فاصله کمی بعد از حملات 11 سپتامبر، به افغانستان حمله و حکومت طالبان را سرنگون کرد. کمتر از دو سال بعد نیز ایالات متحده بدون کسب موافقت سازمان ملل و با همراهی برخی هم‌پیمانانش، به عراق حمله کرد و این آغاز تنش میان کوفی عنان و ایالات متحده بود. عنان این اقدام آمریکا را غیرقانونی دانست؛ اما رسوایی بزرگ برای او تازه آغاز شده بود. در پی تنش سازمان ملل با واشنگتن، رسوایی در برنامه «نفت در برابر غذا» که سازمان ملل آن را برای کمک به عراق اجرا می‌کرد، پای بسیاری از مقام‌های سازمان ملل ازجمله کوفی عنان، ارشد‌ترین مقام این سازمان را به میان کشید و این ماجرا از نظر شخصی و حرفه‌ای بر عملکرد او در سازمان ملل اثری منفی گذاشت. این برنامه در سال 1996 آغاز شده بود و بر اساس آن، حجم محدود و مشخصی از نفت عراق از سوی سازمان ملل در ازای دریافت کمک‌های دارویی و غذایی فروخته می‌شد. در این پروسه دلالی‌های بسیاری از سوی مقام‌های سازمان ملل، دیپلمات‌ها و سیاست‌مداران صورت گرفت؛ اما آنچه بیش از همه اعتبار کوفی عنان را لکه‌دار کرد، نقش کوجو، پسر کوفی عنان، در این برنامه بود. کوجو از طرف کمپانی مسئول نظارت بر برنامه نفت در برابر غذا، در چند نوبت وجه نقد دریافت کرده بود. با اینکه سال بعد و در جریان تحقیقات مشخص شد کوفی عنان از نفوذ خود به سود پسرش استفاده نکرده است؛ اما ناتوانی و سهل‌انگاری او در نظارت بر برنامه نفت در برابر غذا مشهود بود. او شش سال پس از پایان حضور در کرسی دبیرکلی سازمان ملل و در پی آغاز جنگ داخلی در سوریه، در سال 2012، به‌عنوان اولین فرستاده ویژه سازمان ملل متحد و اتحادیه عرب در سوریه منصوب شد؛ اما حدود شش ماه بعد به دلیل «نبود جدیت و اتحاد میان اعضای شورای امنیت برای حل بحران سوریه»، این سمت را کنار گذاشت. پیام ظریف محمدجواد ظریف، وزیر خارجه کشورمان، در پیامی برای درگذشت کوفی عنان نوشت: «بی‌نهایت از درگذشت کوفی عنان متأثر شدم. او رهبر قدرتمند جهان و قهرمان بی‌نظیر صلح، عدالت و حاکمیت قانون بود. در آرامش به‌سر ببری دوست عزیز و قدیمی من».

مأموریت غیرممکن سوریه در کارنامه سیاسی و حقوق‌بشری کوفی عنان، آخرین نقش مهم با جنگ سوریه پیوند خورده است؛ نماینده ویژه سازمان ملل و اتحادیه عرب در امور سوریه. او در فوریه 2012 برای این سمت کلیدی انتخاب شد و برای حل بحران سوریه به مسکو، دمشق و تهران هم سفر کرد تا موافقت آنها را با طرح پیشنهادی‌اش جلب کند. عنان اندکی بعد از مأموریت‌یافتن، طرحی شش‌ماده‌ای طراحی کرد که در آن زمان از آن به‌عنوان مهم‌ترین تلاش جامعه بین‌المللی برای حل بحران سوریه در خاورمیانه یاد می‌شد. طرح صلح پیشنهادی شش‌ماده‌ای کوفی‌عنان از این قرار بود: توقف عملیات‌های نظامی علیه غیرنظامیان، خروج نیروهای نظامی از مناطق شهری، اجازه برگزاری تظاهرات مسالمت‌آمیز به غیرنظامیان، آزادی زندانیان سیاسی، توقف درگیری بین طرفین روزانه به مدت دو ساعت به‌منظور ارسال کمک‌های بشردوستانه به غیرنظامیان و آغاز گفت‌و‌گوهای سیاسی بین طرفین درگیری. اگرچه در ابتدا بشار اسد، رئیس‌جمهوری سوریه، با اجرای طرح صلح عنان موافقت کرد اما در نهایت هیچ‌کدام از طرفین درگیری، آن را اجرا نکردند. کوفی عنان سرانجام در جولای ۲۰۱۲ میانجی‌گری در بحران سوریه را رها کرد و از سمت خود استعفا داد. کوفی عنان در نشست رسانه‌ای خود در ژنو پس از اعلام استعفای خود به‌شدت از دولت سوریه انتقاد کرد و عدم پیشرفت طرح شش‌بندی صلح را بیش از هر چیز به «خودسری»ها و امتناع دولت نسبت داد. او البته شدت‌گرفتن کمپین نظامی مخالفان و فقدان اتحاد در شورای امنیت سازمان ملل را هم دلایل دیگر ادامه خون‌ریزی در سوریه عنوان کرد. کوفی عنان در آن زمان درباره جانشینی خود چنین گفت: «جهان پر از انسان‌های دیوانه مثل من است، بنابراین اگر بان کی مون (دبیر کل وقت سازمان ملل) توانست شخصی را پیدا کند که بتواند از من بهتر عمل کند، تعجب نکنید. احتمال دارد طرح‌های دیگر و راه‌حل دیگری وجود داشته باشد که بتواند به موفقیت برسد».بااین‌حال شش سال بعد از استعفای کوفی عنان و هفت سال بعد از آغاز جنگ سوریه، هیچ طرح و برنامه‌ای از هیچ طرفی نتوانست از کشتار و آوارگی ‌میلیون‌ها سوری جلوگیری کند. داعش تقریبا تضعیف شده و اکنون دیگر بیشتر بخش‌های سوریه در کنترل دولت این کشور است، اما همه اینها به قیمت 400‌ هزار کشته و بیش از 11 ‌میلیون آواره رقم خورده است. کوفی عنان سال گذشته در مصاحبه‌ای گفته بود که ایران بخشی از راه‌حل نهایی برای بحران‌ها و تعارضات در خاورمیانه از جمله عراق و سوریه است و نمی‌توانیم از این واقعیت چشم‌پوشی کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.