نويسندگان و مترجمان درباره عضويت در کنوانسيون برن چه ميگويند
کدخدامنشي و راهزنان فرهنگي
شرق: بوروندي، پاپوآ گينهنو، پالائو، ترکمنستان، تووالو، تيمور شرقي، جزاير سليمان، جزاير مارشال، جمهوري چين، سائوتومه و ايران؛ اينها نام برخي از کشورهايي هستند که به کنوانسيون برن، درخصوص حق مؤلف نپيوستهاند. سالهاست که درباره عضويت و عدم عضويت كشور ما در اين کنوانسيون بحث و جدلهايي وجود دارد؛ اما هنوز کتابهاي خارجي بياجازه ترجمه ميشوند و ناشران و نويسندگان خارجي ما را بهچشم سارقان فرهنگي نگاه ميکنند. همايشي که قرار است انجمن صنفي داستاننويسان با عنوان «حق مالکيت ادبي؛ گفتهها و ناگفتهها» شهريورماه امسال در کاشان برگزار کند، فرصتي ايجاد کرده تا اين بحث دوباره بهعنوان يکي از مطالبات اهالي نشر قوت بگيرد. حسين سناپور اولين و مهمترين تأثير منفي نپيوستن ايران به اين کنوانسيون را خرابشدن وجهه فرهنگي و ملي ميداند و ميگويد: ما از چشم ناشران خارجي بهعنوان يک کشور دزد شناخته ميشويم، زيرا در تمام دنيا گويا فقط سه، چهار کشور به اين کنوانسيون نپيوستهاند و يکي از آنها ايران است. اين نويسنده معتقد است نشر ما به دليل تبعيتنكردن از قوانين جهاني، همواره بيحسابوکتاب از محصول کار نويسندگان خارجي استفاده کرده، يعني با نوعي راهزني فرهنگي. «درستشدن رابطه نويسندگان با ناشران و تنظيم بهتر قراردادهاي نشر نيز بستگي تاموتمام به پيوستن ما به کنوانسيون برن دارد، زيرا تا وقتي ناشر ميتواند بدون هيچ هزينهاي کتابهاي خارجي را ترجمه کند، طبيعي است که اهميت چنداني به نويسنده و مؤلف داخلي نخواهد داد». اما حسن شهسواري بر اين باور است که هنوز موضوعاتي مثل حقوق مؤلف و کپيرايت براي نويسندگان ما به دغدغه بدل نشده، زيرا کمتر نويسندهاي در ايران وجود دارد که درآمد اصلياش از ادبيات باشد. به همين خاطر او اولين قدم براي پيوستن ما به کنوانسيون برن را آگاهي صنفي ميداند. اين نويسنده ميگويد: «وقتي شما ضعيف هستي و از راه ادبيات درآمد نداري، هم ترجمه کتاب خارجي ميتواند شما را تحت فشار قرار دهد، هم در قراردادهايي که با ناشرت ميبندي حق تو پايمال ميشود. پس تا وقتي قوي نشويم و نتوانيم مخاطب را در جناح خودمان بياوريم، عملا کاري از پيش نميبريم». برخي مترجمان نيز هستند که معتقدند نپيوستن ما به کنوانسيون برن تأثيري در ادبيات داخلي ندارد و تنها به کار مترجمان آسيب ميرساند. مثلا پيمان خاکسار ميگويد که ادبيات ايران ميتواند قائم به ذات مخاطب داشته باشد و با کتابهاي خارجي رقابت کند. او با اشاره به اينکه خواننده ايراني همواره دوست دارد با دغدغههاي جامعه خودش در رمانهاي ايراني برخورد کند و علايق خود را در آنها ببيند، ميگويد: ولي وقتي نويسنده ايراني نميتواند مخاطبش را راضي کند، فرقي نميکند که قفسههاي کتابفروشيها از کتابهاي خارجي پر باشد يا نه. کتاب يک کالاست، اگر مرغوب باشد خريدار دارد. نشر هم يک بنگاه اقتصادي است و اگر دخل و خرج آن درست نباشد ورشکست ميشود و از بين ميرود. بنابراين ناشر هم بايد به فکر فروش آثار خود باشد. در اين ميان نويسندگاني نيز هستند که نگاه دوسويهاي به اين ماجرا دارند. ازجمله بلقيس سليماني که معتقد است ما از هر جهت فقيريم و معلوم نيست اگر کپيرايت را بپذيريم آيا ادبيات ما فقيرتر ميشود يا نه؟ البته او نيز بر اين باور است که با پذيرش اين کنوانسيون چهره بهتري در جامعه فرهنگي جهان پيدا خواهيم کرد، ولي ترديدهايش هنوز باقي است: آيا همچنان ميتوانيم بهترين ترجمهها را داشته باشيم؟ آيا اقتصاد نشر ما اين توانايي را دارد که هم حقوق مؤلف را بپذيرد و هم از مترجم حمايت مادي لازم را داشته باشد؟ برخي مترجمان نيز به وضعيت بيسروسامان کتابهاي ترجمه اشاره ميکنند. احمدپوري ميگويد که اين روزها فقط با يکجور کدخدامنشي نويسندگان خارجي اجازه ترجمه کتابهايشان را به مترجمان داخلي ميدهند، اما کپيرايت به قانون نياز دارد نه کدخدامنشي. رئيس هيئتمديره انجمن صنفي داستاننويسان تهران ميافزايد: کپيرايت به شيوه شخصي با شيوه رسمي فرق دارد. بايد قانون و قراردادي بينالمللي وجود داشته باشد و به هرحال بايد از جايي شروع کنيم. اين کار طبيعتا مزايا و معايبي خواهد داشت، اما مزاياي آن بيشتر است. از نظر آبتين گلکار وجه اخلاقي ماجرا از هر وجه ديگري پررنگتر است. «هيچ بهانهاي دزديکردن را توجيه نميکند. ما به سادگي از دستاوردهاي نويسندگان خارجي استفاده ميکنيم، بدون اينکه خودمان را ملزم به پرداخت هزينه يا جبران بدانيم. انگار قبح ماجرا براي ما ريخته است. به نظرم بايد هرچه زودتر به اين کنوانسيون بپيونديم، ضمن اينکه راههايي هم وجود دارد که اين آسيبها را به حداقل برساند». علياصغر سيدآبادي هم با اشاره به برخي نتايج عضونشدن در کنوانسيون برن، از جمله ترجمههاي بد و همزمان از يک کتاب، نتيجه اين وضعيت را در درازمدت به ضرر اقتصاد نشر ميداند و ميگويد: بهخاطر نبود قانون کپيرايت، وقتي ناشري کتاب پرفروشي منتشر ميکند، هيچ تضميني وجود ندارد که يک ناشر ديگر ترجمه ديگري از همان کتاب را روانه بازار نکند که اين مسئله به ضرر اقتصاد نشر خواهد بود. دراين ميان اما، محمد حسيني به نکته ديگري اشاره ميکند. عضو هيئتمديره انجمن صنفي داستاننويسان تهران ميگويد: اگر ما به قانون جهاني کپيرايت بپيونديم، خواهناخواه بحث مميزي هم بايد حل بشود، چراکه هيچ نويسندهاي در هيچکجاي جهان ممکن نيست به ناشر اين اختيار را بدهد که هر کجاي کتاب را که خواست حذف کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.