|

تشخص و فضیلت عزت‌الله انتظامی

آویزان هیچ میز و صاحب‌میزی نبود

دکتر قطب‌الدین صادقی. استاد دانشگاه و کارگردان

عزت‌الله انتظامی وامدار هیچ‌کس نبود. هیچ‌کس هیچ‌چیز از سر لطف و مرحمت به او تعارف و پیشکش نکرده بود، و او تا لحظه مرگ آویزان هیچ «میز» و «صاحب‌میزی» نبوده است. احترام و بزرگی او نخست ازآن‌روست که او هنرمندی بود خودساخته که نام و جایگاهش را به یمن استعداد و قریحه و پشتکار خود به دست آورده است. او طی بیش از 60 سال تلاش پیگیر و مداوم از ساده‌ترین مسئولیت‌ها و نقش‌ها کارش را آغاز کرده بود و به مرور در اثر دقت و کوشش و تمرین به چنان توان و مقامی در عرصه بازیگری دست یافته بود که اینک این هنر موجب فخر جامعه فرهنگی و باعث ارتقای جایگاه اجتماعی آن در روزگار ما است. گفتن ندارد بستر و ریشه‌ رشد انتظامی در هنر نمایش است. تسلط و تبحری که او به دست آورده است ناشی از تجربه و ممارست او در همه‌ عرصه‌ها و ابعاد مختلف بازیگری تئاتر است: از «پیش‌پرده‌خوانی» در تئاترهای لاله‌زار که در ایام جوانی تجربه کرد، تا دهه‌ها کار خلاقه بر نمایشنامه‌های ایرانی در تالار سنگلج و چهار گوشه‌ ایران، و سال‌ها بازی و کارگردانی نمایش‌های زنده در تلویزیون، همه مقدمه‌ای بودند تا زمانی که برای نخستین‌بار در فیلم «گاو» بازی کرد و آن‌همه تجربه و پشتوانه را با خود جلوی دوربین مهرجویی آورد. بنابراین او انواع هنر بازیگری را در مدیوم‌های مختلف به ترتیب شناخته و توان خود را در همه آنها آزموده و به مرور به کمال بیانی رسانده است. و شگفت آنکه آموخت نوع بازی‌اش را در هرکدام از این رشته‌ها به درستی انتخاب و ایفا کند و تکنیک مناسب آنها را برگزیند. اما آنچه تا حدودی کار انتظامی را نسبت به دیگران ممتاز کرده است تنها مهارت و تبحر فنی او نیست. مکمل مهارت فنی او، تسلط او به فرهنگ مردم، شناخت او از حوادث اجتماعی، احاطه‌اش بر ظرایف روحی، و در یک کلام آگاهی او نسبت به روانشناسی انسان ایرانی است. به‌گونه‌ای که کمتر بازیگری چون او می‌توان یافت که تا این درجه شناخت بی‌واسطه و روشن از شخصیت‌های «ایرانی» و «باهویت» داشته باشد. او بازیگری بود عمیقا «ایرانی‌کار» که از شخصیت‌های تاریخی گرفته تا افراد معاصر، از روستایی گرفته تا شهری هفت‌خط، و از اشراف گرفته تا اقشار متوسط را خوب بازی کرده است. برای او مطرب و موبد و قصاب و دلال و کارمند و پزشک و قهوه‌چی و خان و انقلابی و تبهکار و بیابانی، یکسان رام و شناخته شده‌اند. او جسم و روح، و هوش و حس این طیف وسیع از شخصیت‌های ایرانی را خوب و به‌اندازه می‌شناسد و همین کارش را واقعی، شیرین و عمیقا دلچسب کرده است. نکته ارزشمند دیگری که طی دهه‌ها فعالیت عزت‌الله انتظامی دیده‌ایم این است که او کارش را همواره با «تشخص» و توأم با «اصول» انجام داده است. هرگز نه در تئاتر، نه در تلویزیون و نه در سینما کسی ندیده است که او کاری مبتذل، بازاری و دور از شأن فرهنگی انجام دهد. به عبارتی دیگر در آثاری که کارشان عوام‌فریبی، تبلیغ و یا تحمیق توده‌هاست، شرکت نداشته است. بنابراین از آن دسته هنرمندانی است که اغلب به کارهای کاذب، سبک و دور از حقیقت «نه» گفته است. بخشی بزرگی از احترام همگانی نسبت به انتظامی به درستی از همین رویکرد می‌آید. فروتنی و صمیمیتی که همگان در عزت‌الله انتظامی دیده‌اند، مثال‌زدنی است. درست در 50 سالگی و با بیش از 30 سال تجربه در انواع کارهای بزرگ و متنوع، او همچون دانشجویی ساده به دانشگاه تهران - دانشکده هنرهای زیبا- رفت و لیسانس بازیگری گرفت تا به قول خودش «نظمی» به یافته‌هایش بدهد. از سال 1350 که نخستین‌بار با او در یک کلاس درس نشسته‌ام تا سالیان اخیر که شانس داوری در چندین جشنواره (از جمله جشنواره تئاتر معلولین) را در کنار او یافته‌ام، او را همیشه انسانی صمیمی، عاطفی، منصف و فروتن یافته‌ام، و گاه به هنگام داوری او را دیده‌ام که با دیدن صحنه‌ای تلخ یا شخصیتی رنجور، ناگهان چون کودکی معصوم اشک‌هایش فروریخته است. درباره کمال و کمال‌گرایی انتظامی می‌توان گفت هیچ رازی در میان نیست. هویت و جایگاه او در ترکیب این چند ویژگی است: استعداد و پشتکار از سویی، شناخت هنر بازیگری و جامعه‌اش از سوی دیگر، و سرانجام تشخص هنرمندانه و صمیمیتی انسانی که خاص او و کامل‌کننده واقعی ارزش‌های همیشگی او است. تنها با ترکیب هنرمندانه این ابعاد شخصیتی، هنری و اجتماعی است که انتظامی توانسته بود به طرزی ماهرانه «فضیلت عام» فرهنگ و جامعه ایرانی را به «فضیلت خاص» خود تبدیل کند. بر این فضیلت و تشخص هزاربار درود! زیرا برخلاف بسیاری از بی‌هنران، که از این هنر، حرفه‌ای معمولی و پیش‌پاافتاده ساخته‌اند، او از این حرفه، هنر بزرگی آفریده بود که تئاتر و سینمای ایران وامدار آن است. در پایان نیز تسلیت می‌گویم به جامعه هنری و مردم ایران که یکی از بهترین هنرمندان خود را از دست داده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.