مراد فرهادپور:
دو سنت، دو نیچه
«کوتاهترین سایه» کتاب فشرده و دشواری است که درگیری مفهومی با آن در وقت اندک کار راحتی نیست. بحث من بیشتر به بستر تاریخی و سوابق برخورد با این کتاب برمیگردد تا بحث محتوایی. آشنایی با این کتاب برای من مسئله قرائت یک سنت بود که میتواند حقیقت را ممکن کند، قرائتی که متکی است بر یک پروژه فلسفی نه معرفی نیچه برای سال اول دانشگاه یا شرحهای مختلف بلکه نوعی درگیرشدن با آنکه شاید بهترین شکل بیانش تأکید بر برخورد یک سنت زنده است. کتاب زوپانچیچ دقیقا بیانگر چنین پروژهای است، بعضا بهخاطر همان نکاتی که در این جلسه گفته شد مثل رابطه چپ با نیچه ولی بیش از آن به دلیل مقایسه «کوتاهترین سایه» با کتاب «نیچه و فلسفه» دلوز. هر دو این کتابها کارهایی فراتر از آثار رایج آکادمیاند و بر اساس دو سنت متفاوت با نیچه برخورد میکنند. یکی با تکیه بر متافیزیک تجربهگرای ملهم از هیوم و لایبنیتس، و دیگری بر اساس ایجاد مبنایی مشترک بین هگل و لکان و از آن طریق خواندن نیچه. این بحث دلوز که در فلسفه و تفکر مسئله اصلی پیداکردن پرسش است نه پاسخ، خود روشن میکند که چگونه این دو کتاب در کنار هم مثل دو خط موازی پیش نمیروند بلکه در نقاطی همدیگر را قطع میکنند که قالب لحظه و گذر به خود میگیرد. در هیچیک از این دو ما به دنبال پاسخ برای پرسش قبلی نمیگردیم. به عبارت دیگر، هر دوی این گفتارها بهعنوان گفتارهای انتقادی موضوع خودشان را میسازند. برای همین خبری از گفتوگو یا تبادلنظر و عقیده نیست. سنجش اینکه کدامیک از این دو قرائت حقیقیتر یا درستتر است بیمعناست، چون هرکدام پرسش خود را دنبال میکنند و ابژه انتقادی خود را میسازند. شاید بیش از هر چیز شکاف و تفاوت بین این دو برای من جذاب بود. این تفاوت معنای تفکر را روشن میسازد و نشان میدهد چگونه یک سنت زنده میتواند حتی با متفکری مثل نیچه که ظاهرا ضدخودش است درگیر شود. به همین دلیل این دو کتاب را نمیتوان با هم مقایسه کرد، هرچند در این کتاب زوپانچیچ به دلوز اشاراتی میکند ولی این اشارات کوتاه به صورت مناظره یا گفتوگو نیست، بلکه تقاطعی لحظهای است که بر اساس آن اصولا نمیتوان صحبت از شباهت و نزدیکی به میان آورد. این معنا از پروژه و زندهبودن سنت با چند درجه تخفیف خود را در ترجمه نیز نشان میدهد. هر دو کتاب بر اساس معیارها و استانداردهایی که در ترجمه کتابهای نظری وجود دارد ترجمه خوبی دارند. ولی مهمتر از آن مسئله صرفا ترجمه خوب و معتبر آنها نیست، مسلما خود این ترجمهها هم ایراد و اشکال دارند. از طرف دیگر، کتابهایی در مورد نیچه داریم که اگرچه ترجمههای خوبی دارند ولی عنوان کتاب غلط ترجمه شده. مثلا «فراسوی خیر و شر» نیچه که در فارسی به «فراسوی نیک و بد» ترجمه شد. بنابراین صرفنظر از کیفیت ترجمه، مسئله بر سر این است که چرا این کتابها انتخاب شدهاند. آیا بسته به اقتضائات بازار که در آن کتابهای کوچک 150صفحهای مشتری دارد؟ میتوان مشاهده کرد که ترجمه این دو کتاب هم مثل اصل غربی و اروپایی متکی به برخورد یک سنت زنده با مجموعهای از مفاهیم فلسفی بودند. در مورد دلوز بهعنوان ناظری بیرونی این امر قابل تصدیق است. مجموعهای از افکار که طی سالها خواندن کتابهای دلوز و بحثکردن با او و مفاهیم بنیادینش درگیر بودند نهایتا منجر به انتشار «نیچه و فلسفه» شد. در مورد کتاب زوپانچیچ هم یک کار جمعی در میان بود. اگر تجربهای زنده و واقعی از تفکر داشته باشید نمیتوانید بهطور ناگهانی به زوپانچیچ و تفسیر او از نیچه برسید. مواجهه با زوپانچیچ مستلزم درگیری قبلی با هگل و لکان و گذر از میانجی نظری ژیژک و نیز مارکسیسم هگلی غربی است. متاسفانه در ایران ترجمهها سابقه سنتهای نظری را نادیده میگیرند تا بگویند ما نفر اولی هستیم که این کشف را کردیم. درحالیکه برای برخورداری از یک تجربه زنده قراردادن آن در تاریخ و سنت لازم است. در مورد زوپانچیچ، فراتر از صرف خواندن ژیژک و لکان، فکرکردن همراه با این مفاهیم است بهعنوان پروژهای جمعی که در آن این مفاهیم حداقل در مورد وضعیت انضمامی محلی اعمال میشوند و کوشش برای فهم جهان و وضعیت خود بر اساس این مفاهیم است. اینجاست که برخورد یک سنت زنده شکل میگیرد و البته دقیقا از آنجا که زنده است بهایش هم این است که میتواند بمیرد، فرسوده شود، صدمه بخورد و دارای فرازوفرودهای گوناگون باشد. اهمیت دیگر این دو کتاب ارائه دیدی متفاوت از حقیقت است. حقیقت این نیست که بین این دو مقایسه کنیم، چون هر یک پرسش خود و حقیقت خود را میسازند و این ربطی به منظرگرایی و نسبیگرایی ندارد. برای اینکه بتوان هر دو کتاب را به یک محل نزاع رساند باید پرسش جدیدی طرح کرد که این دو اجزای آن باشند. دشواری کار هم در همینجاست وگرنه مقایسه عقاید کار سختی نیست. در ترجمه فارسی این بار سنت زنده حضور داشت، در قالب جریانی که بیشتر دنبال دلوز بود و یک جریانی که پروژه فلسفه رخداد بدیو را دنبال میکرد. در فقدان چنین برخورد زندهای و در غیبت آن است که انواع تحریفها و سوءتفاهمها فوران میکند و در فقدان آن است که ما با تأکید بر پاسخها و گفتوگو و مناظره میرسیم به بازار عقاید. نیچه از این نظر کالای جذابی است تا در قالب مجموعهای از عقاید به فروش برسد. از نمونههای برخورد ابزاری با تفکر در ایران میتوان به هایدگر اشاره کرد. درحالیکه او مشخصا متافیزیک را مساوی میداند با هستی-خداشناسی در ایران تصویری عرفانی و دینی از او ارائه میشود. واقعیت این است که هایدگر بیشتر به مارکس نزدیک است تا سن آگوستین و توماس آکویناس. نمونه دیگر مورد متضادش یعنی پوپر است. بخشی از فلسفه علم او در اینجا مطرح میشود ولی کل لیبرالیسم سیاسیاش آگاهانه سانسور و کنار گذاشته میشود. مجموعهای از سوءتفاهمها در مورد خود نیچه در فقدان یک سنت زنده و تبدیلش به بازار عقاید اتفاق میافتد. مهمترین سوءتفاهم برای ما ایرانیها نام زرتشت است. تا مدتها قرائتی ناسیونالیستی و ایران باستانی از نیچه ارائه میشد، آنهم در شرایطی که خود او صراحتا اشاره میکند که انتخاب نام زرتشت از این جهت است که زرتشت تقابل خیر و شر را آغاز کرده و به همین دلیل نیچه نام زرتشت را برمیدارد برای کسی که قرار است به این تقابل پایان دهد. پس زرتشت اصلا معنای ضمنی منفی داشته و نه مثبت و بههیچوجه آن را نمیتوان به ایران باستان و کوروش و داریوش وصل کرد. در بازیهای پستمدرن که الگوی خود را از برنامههای آشپزی میگیرند و حالا رمزگان اصلی ایدئولوژی حاکم بر کل جهاناند، چه در قالب لیبرال و چه در قالب استبدادی، با فرمول یک قاشق نیچه، یک لیوان رمانتیسم آبکی بهاضافه یک قاشق چایخوری سس هنر که خوشبختانه الان در همهجا فراوان است، با یک نیچه خانقاهی و عرفانی مواجه میشویم. چرا نیچه در این پختوپزهای فلسفی حضور زیادی دارد؟ این را نمیتوان به سبک یا گزینگویهنویسی یا استفادهاش از استعاره و مجاز فروکاست. کسان دیگری هم این کار را کردهاند. اتفاقا تأکید زوپانچیچ بر مفهوم دو، مفهوم تقابل و دوگانهبودن، به خوبی روشن میکند که نیچه دنبال شکاف و تقابل است حتی اگر یک شکاف حداقلی باشد و امر واقعی خود را در قالب این تضاد و شکاف نشان میدهد. رئالیسم واقعی یا تصویری رئالیستی از جامعه باید بتواند روی ترکها، شکافها و تناقضات اجتماعی آن تمرکز کند. شکل صوری آن بسیار دور از تصویر تخت رئالیستی به معنای رایج کلمه است. آنچه باعث میشود نیچه حضور غالب داشته باشد اتفاقا رادیکالیسم اوست. تفکر او تفکر در قله کوه است، تفکری بری از بخارهای ایدئولوژیک، بری از سایهها، در جایی که با کوتاهترین سایه میرسیم به تفاوتی که بین سایه و خود شیء باقی میماند. همان شکافی که به ما امکان نگاه انتقادی میدهد چون هر چیزی بر یک فاصلهگیری و تفاوت حداقلی با خود شکل میگیرد. نیچه، بهعوض اعتدال و پلزدن روی تناقضات و سرپوشگذاشتن، بر نگاه سریع به درون این مغاک تأکید و ما را با ترکها و تناقضات زندگی مدرن روبرو میکند. این فضای رادیکال اجازه نمیدهد ولرم باقی بمانیم بلکه تقابل بین سرد و گرم را حفظ میکند، این آن چیزی است که نیچه را به ما مربوط میکند. بهویژه در شرایط امروزی که با فروبردن همهچیز در مجموعهای از عقاید فرهنگی روبهروییم و رسانههای اینترنتی به این موضوع دامن میزنند چون در آن همه صاحب عقیدهاند و تلنبار انبوهی از عقاید باعث میشود تفاوت و شکاف حداقلی در برخی موارد زیر آوار صداها گم شود. تأکیدگذاشتن بر یک رخداد بیسروصدا و غیرژورنالیستی که درعینحال امر واقعی وضعیت را کاملا پیش چشم ما میآورد خواهناخواه مازادی را در کار نیچه عیان میکند. این مازاد وقتی فرهنگی میشود و به بازار عقاید میآید تبدیل به نیچه شاعر و عارف میشود. ولی اگر این مازاد را بهعنوان یک تفاوت کوچک بین فلسفه و پادفلسفه در نظر گیریم یا در قالب شکافی درون خود فلسفه ببینیم، در آنصورت است که نیچه احضار میشود. رمز حضور همگانی و همهجایی نیچه هم در همین مازاد است. کتاب زوپانچیچ بر اساس یک استدلال کاملا منظم ولی پیچیده فلسفی این مازاد را از فضای عقیده و نظر جدا میکند و نشان میدهد چرا حضور نیچه هنوز برای ما بهعنوان یک صدای رادیکال تعیینکننده است و میتواند شکلی از نزدیکشدن به حقیقت باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.