خطرپذیری (ریسک) قابلقبول
حمید زعفرانی.عضو هیئتعلمی پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
ایدهآل و آرمانشهر همه انسانها رویینتنشدن در مقابل آسیبها و سوانح طبیعی است. در همه فرهنگها، کمابیش اسفندیاری وجود دارد که گزند حوادث به او نمیرسد، اما در عالم واقع، با وجود همه پیشرفتها، بشر گریزی از پذیرفتن میزان قابلقبولی از خطر را ندارد. دلیل قبول این امر، ملاحظات و واقعیات اجرائی و اقتصادی است. آنگونه که فردوسی نیز پذیرفت که چشم اسفندیار نقطهضعف لازمی در داستان شاهنامه است، در حوزه داستان زلزله نیز، برخلاف تصوری که برخی از هموطنان ما از پیشرفتهای امروز دنیا دارند، میزان مشخصی از خطر در همه آییننامههای لرزهای کشورهای مختلف دنیا پذیرفته شده است. سطح این خطر مورد پذیرش به عواملی مانند تولید ناخالص ملی، قدرت صنعتی و پذیرش اجتماعی جامعه بستگی دارد؛ برای نمونه، میزان خسارت مورد انتظار برای زلزلهای با بزرگای 7.3 در زیر شهر توکیو هزار میلیارد دلار برآورد شده است (اشتین و همکاران، 2006). با توجه به احتمال 35 درصدی وقوع این زلزله در 30 سال آینده، میزان خسارت محتمل سالانه حدود 13 میلیارد دلار برآورد میشود. در برآورد دیگری برای ایالت کالیفرنیای آمریکا، نرخ سالانه خسارات محتمل زلزله، حدود 3.7 میلیارد دلار برآورد شده است (چن و همکاران، 2016). بدیهی است که ساختوساز خوب و باکیفیت و رعایت ضوابط آییننامههای لرزهای، خسارات زلزله را به میزان زیادی کاهش میدهد، اما باید دقت کرد که همیشه جایی برای غافلگیری و رویدادهای نادر (با دوره تکرار طولانیتر) وجود دارد. ایجاد توقع صحیح و انتظارات درست، یکی از وظایف رسانهها با همکاری متخصصان هر فن است. زلزله آبان سال گذشته در سرپل ذهاب، یکی از مواردی بود که با کاهش قابلملاحظه تلفات انسانی نسبت به دو زلزله بزرگ قبلی در فلات ایران، با بزرگای بیش از هفت (زلزله طبس و زلزله رودبار هر یک بیش از چندده هزار تلفات برجا گذاشته بود) همراه شد. بدونشک یکی از عوامل کاهش تلفات، علاوهبر رخداد یک پیشلرزه، کیفیت بهتر ساختوسازها (بهطور نسبی) بوده است، اما متأسفانه جو عمومی ایجادشده، بیاعتمادی به مهندسی کشور و کیفیت ساختوسازها بود. این عامل روانی با وقوع زلزله ملارد کرج که در وسعت زیادی از تهران بزرگ احساس شد، باعث هرجومرج و ترس و وحشت فراوان شد. واقعیت آن است که سازههایی که با آییننامههای امروزی (که در کشور ما نیز رایج است) طراحی و ساخته میشوند، تا حدود زیادی از بروز تلفات جانی جلوگیری میکنند، هرچند که سطح مشخصی از خسارات و تلفات در زلزلههای بزرگ و نادر، پذیرفته شده است. بیشترین توصیه به جامعه مهندسی و نیز عموم شهروندان (بهعنوان مصرفکننده در بازار مسکن)، تلاش در جهت رعایت این اصول و ضوابط در همه مراحل و اطمینان از رعایت آن است. درعینحال، در سطح تحقیقات و پژوهش، همواره نیاز به استفاده از فرضیات علمی و تعریف استراتژیهای جدید بر اساس نتایج تحقیقات اخیر، به منظور تعیین عدم قطعیتهای سیستماتیک و تعریف رخدادهای ممکن و میزان متناسب جنبش زمین (که مبنای طراحی سازههاست) و بهروزرسانی آییننامهها وجود دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.