آیا زمینلرزه فایدهای هم دارد؟
محسن احتشامی معینآبادی. استادیار دانشگاه شهید بهشتی
در یکی از سمینارهای تخصصی یکی از سخنرانان که از پژوهشگران مشهور در باب زمینلرزه بود، در ابتدا خاطرهای نقل کرد از اینکه شخصی در نشست دیگری از وی پرسیده است آیا زمینلرزه فایدهای هم دارد؟ در اینجا ذکر یک نکته ضروری است که شواهدی وجود دارد که نشان میدهد زمینلرزه در کره زمین فرایندی است که سابقه آن به اوایل شکلگیری زمین و از زمانی که پوسته سخت شکل گرفت، یعنی حدود چهار میلیارد سال قبل بازمیگردد. بنابراین زمینلرزه بسیار پیشتر از خلقت انسان و حتی پیش از آنکه موجودات تکسلولی روی زمین پدیدار شوند، وجود داشته است. زیرا زمینلرزه یک فرایند طبیعی در سیاراتی است که دارای هسته مذاب و داغ بوده و درونی نامتلاطم و ناآرام دارند. نبود آمادگی در برابر این خطر زمینشناسی در جوامع انسانی سبب بروز فاجعه میشود که دلیل آن عملکرد نامناسب ما انسانها در کسب آمادگی و رعایت اصول ایمنی است. به سؤال نخست بازگردیم. پاسخ کوتاه سؤال این است؛ بله. صرفنظر از کارکرد طبیعی آن، زمینلرزه فواید قابل توجهی برای انسانها دارد. نخست اینکه تقریبا تمام دانش بشر از اعماق زمین یعنی از حدود 10 کیلومتر تا مرکز زمین که عمق ششهزارو 400 کیلومتر را دربر میگیرد، از اطلاعات بهدستآمده از امواج دریافتی از زمینلرزههای بزرگ است که در بدنه کره زمین منتشر میشوند. عمیقترین چاههای حفرشده بهندرت به حدود 12 کیلومتر عمق رسیدهاند و سنگهای روی زمین در مناطقی که الماس از آن استخراج میشود، میتوانند از اعماق حدود صدکیلومتری به سطح زمین رسیده باشند که در مقایسه با ششهزارو 400 کیلومتر شعاع زمین ناچیز است. اما مهمترین فایده یا آثار مثبت زمینلرزهها نقش آنها در فرایند کوهزایی است. رشتهکوهها حاوی ذخایر عظیمی از منابع طبیعی از جمله فلزات، منابع نفت و گاز و زغالسنگ هستند که تشکیل و تمرکز بسیاری از این مواد در فرایندهای کوهزایی صورت میگیرد. گسلش جزء اساسی از فرایند کوهزایی است و در نتیجه زمینلرزه (که از گسلش ناشی میشود) را میتوان یک آن و یک لحظه از فرایند کوهزایی طی میلیونها سال در نظر گرفت. در کنار این منابع، بهوجودآمدن چشمانداز زیبای کوهستان، هوای مطبوع، مراتع و جنگلها در چنین سرزمینهایی که بهطور ویژه از مناطق دیگر سطح زمین بلندتر هستند، نیازمند همه فرایندهایی است که در شکلگیری رشتهکوهها نقش ایفا میکنند و زمینلرزه یکی از آنهاست. از ملموسترین فواید زمینلرزه و ایجاد کوهستانها، فراهمکردن شرایط برای تأمین منابع آب آشامیدنی است. بهطور مثال سدهای تأمینکننده آب آشامیدنی شهرهای بزرگ مثل تهران از رودهایی تأمین میشوند که در رشتهکوههای بلند قرار دارند. اغلب ارتفاعات تغذیهکننده آبراهههای سرازیرشده به سد کرج از ارتفاعاتی مانند هفتخوان، ونتار، کهر و... در دره کرج تأمین میشوند که در بالادست گسل مشا که از گسلهای فعال و لرزهزا نیز هست، ارتفاع گرفتهاند. پهنههای گسلی یکی از موقعیتهای مناسب برای نفوذ، تجمع و گسترش سفرههای آب زیرزمینی هستند و بسیاری از شهرهای مرکزی ایران و کوهپایههای جنوبی البرز در کنار گسلها گسترش یافتهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.